Başköy – qədim adı, zəngin tarixi və yaddaşlarda yaşayan el ənənələri ilə Qərbi Azərbaycanın tarixi yaşayış məntəqələrindən biridir.
Qərbi Azərbaycanın tarixi kəndlərindən olan Başköy öz adı, coğrafi mövqeyi və keçmişi ilə diqqət çəkir. Tarixi mənbələrdə kəndin adı Başköy, Başkənd və Başqyuğ formalarında qeyd olunur. Bu adlar bölgənin tarixi toponimlərinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Mənbələrdə Başköy adı ilə tanınan bir neçə yaşayış məntəqəsi haqqında məlumatlara rast gəlinir. Onlardan biri Ağbaba mahalının Qızılqoç rayonunda, digəri isə keçmiş İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasına daxil olan, indiki Şirak vilayətinin ərazisində yerləşən kənddir. Bu kəndlərin tarixi və inzibati keçmişi bir-birindən fərqlənir.
Ağbaba mahalının Başköy kəndi haqqında məlumatlarda onun Qayqulu elinə aid olduğu, əhalinin əsas məşğuliyyət sahələri arasında maldarlıq və əkinçiliyin mühüm yer tutduğu bildirilir. Kəndin adı tarixi xəritələrdə və müxtəlif mənbələrdə əksini tapıb. Toponimin “baş” və “köy” sözlərinin birləşməsindən yarandığı, “böyük”, “əsas” və ya “yuxarı kənd” mənalarını ifadə edə bildiyi qeyd olunur.
Digər Başköy kəndinin tarixi də diqqətəlayiqdir. Tarixi məlumatlara əsasən, bu yaşayış məntəqəsinin adı İrəvan əyalətinin icmal dəftərində “Başkənd”, Qafqazın beşverstlik xəritəsində isə “Baş-kyoq” formasında göstərilib. 1946-cı ildə kəndin adı dəyişdirilərək Saralanc qoyulub.
Başköyün tarixi yalnız coğrafi adla məhdudlaşmır. Bu ad həm də bölgənin keçmişini, yaşayış məskənlərinin formalaşmasını, əhalinin həyat tərzini və nəsildən-nəslə ötürülən xatirələri araşdırmaq üçün əhəmiyyətli mövzudur. Qərbi Azərbaycanın tarixi kəndlərinin öyrənilməsi zamanı arxiv sənədlərinin, köhnə xəritələrin, siyahıyaalma materiallarının və ailə yaddaşında qorunan məlumatların müqayisəli şəkildə araşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Bu gün Başköy adı Qərbi Azərbaycanın tarixi toponimləri sırasında xatırlanır. Kəndin keçmişinin araşdırılması və sənədləşdirilməsi tarixi yaddaşın qorunmasına, gələcək nəsillərin öz kökləri haqqında daha dolğun məlumat əldə etməsinə xidmət edir.
Başköyün tarixi – bir kəndin adında, keçmişində və yaddaşlarda yaşayan irsin tarixidir. Bu irsin qorunması üçün tarixi faktların dəqiqliklə araşdırılması və gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm vəzifə olaraq qalır.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
