Qərbi Azərbaycan İcmasının təşkilatçılığı ilə keçirilən “Mədəni irs və qayıdış hüququ: Ermənistandan didərgin salınmış azərbaycanlıların mədəni irsinin bərpası – ədalətə, barışığa və sülhə aparan yol kimi” mövzusunda III Beynəlxalq Konfransın II panelində İtaliyadan olan hüquqşünas və beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert, Milanda İtaliya Azərbaycan Assosiasiyasının vitse-prezidenti Carlo Marino çıxış edib.
İştirakçılar tərəfindən böyük maraqla qarşılanan çıxışda Marino mədəni irsin qorunması, köçkünlərin geri qayıtma hüququ və beynəlxalq hüququn bu sahədəki rolu barədə geniş təhlil təqdim edib.
İtaliyalı hüquqşünas vurğulayıb ki, uzunmüddətli köçkünlük beynəlxalq hüququn ən mürəkkəb məsələlərindən biridir və bu, həm fərdi, həm də kollektiv insan hüquqlarını əhatə edir. O, birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlının köçkün düşməsini misal gətirərək, mədəni irsin qəsdən məhv edilməsinin geri qayıtma hüququnu pozduğunu və bu vəziyyətin xüsusi hüquqi tədbirlər tələb etdiyini qeyd edib.
Çıxışında Marino İtaliyanın Şimal-Şərq bölgəsində, II Dünya Müharibəsi sonrası Venesiya Culiya, İstriya və Dalmatiya ərazilərindən etnik italyanların məcburi köçünü analiz edərək, bu hadisənin beynəlxalq hüquq çərçivəsində təhlilini təqdim edib. O, Paris Sülh Müqavilələri, London Memorandumu və Osimo Müqaviləsi kimi sənədlərin köçkünlərin və azlıqların hüquqlarının təmin edilməsindəki rolunu vurğulayıb və Azərbaycanın mövcud vəziyyəti ilə paralellər aparıb.
Ekspert çıxışında mədəni irsin qorunması və köçkünlərin qayıdış hüququnun həyata keçirilməsində beynəlxalq hüquqi mexanizmlərin vacibliyini diqqətə çatdırıb. O bildirib ki, BMT-nin Mülki və Siyasi Hüquqlar Paktı, Daxili Köçkünlük üzrə Rəhbər Prinsiplər və Dördüncü Cenevrə Konvensiyası çərçivəsində köçkünlərin evlərinə təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə qayıtması təmin edilməlidir. Həmçinin mədəni irsin bərpası yalnız dövlətin deyil, köçkün əhalinin də hüququdur və bu, qayıdış hüququnun mənalı şəkildə həyata keçirilməsi üçün əsas şərtdir.
“Mədəni irsin məhv edilməsi özlüyündə bir səhv deyil; bu, bir xalqla onun torpağı arasındakı əlaqəni kəsməyə yönəlmiş silmə alətidir. Bu, geri qayıtma perspektivini həm psixoloji, həm də praktiki cəhətdən daha da çətinləşdirir.”- hüquqşünas bildirib.
Marino çıxışında həmçinin beynəlxalq əməkdaşlığın əhəmiyyətini vurğulayıb. UNESCO və digər beynəlxalq təşkilatların texniki ekspertiza, monitorinq və bərpa işlərinin aparılmasında rolu, mədəni irsin orijinallığının qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün zəruri amil kimi göstərilib.
Nəticə olaraq, ekspert qeyd edib ki, Azərbaycandakı qaçqınlar üçün ədalətli və davamlı həll yolu onların geri qayıtmaq hüququnun sərbəst həyata keçirilməsi və mədəni irsinin tam bərpası üzərində qurulmalıdır. Bu, yalnız fiziki qayıtmanı deyil, həm də tarix, yaddaş və mədəni kimliyin bərpasını əhatə edən vahid hüquqi və praktiki yanaşmanı tələb edir.
