Dərələyəz mahalı… Bir zamanlar Şərurdan Vediyə qədər uzanan, hər yamaçda bir ocaq tüstüsü görünən, hər kəndində bir azan səsi ucalan qədim türk yurdu. Bu torpağın qayalarında, abidələrində, qəbir daşlarında əsrlərin nəfəsi, azərbaycanlıların izləri vardı. Hər tikilisi xalqın kimliyindən, inancından, həyat tərzindən danışırdı. Lakin bir gün bu izlərin üstünə xal çəkən qaranlıq bir siyasət gəldi. Dərələyəzin daş yaddaşı belə susdurulmaq istəndi.
Bu gün həmin abidələrdən çoхu yoxdur… Amma onların hekayəsi yaşayır və danışır.
Daş məscidlərin pıçıltısı
Dərələyəzin kəndlərində bir vaxtlar neçə-neçə məscid vardı – daşdan, ağ əhəngdən, təmiz türk memarlıq nəfəsi ilə ucaldılmış.
Qiyaslı, Bakırcıq, Ağkilsə, Qaraqaya…
Bu məscidlərin eyvanlarından səslənən azan illər boyu Dərələyəzin qəlb döyüntüsü idi. İnsanlar burada dua edir, toy-düyünlərini, adətlərini, bayramlarını buradan başlayırdı. Hər məscid yalnız ibadətgah deyildi — o, bir kəndin varlığı, bir xalqın nəfəsi idi.
1918–1920-ci illərdə bu tikililər bir-bir söndürüldü, dağıdıldı. Bəzilərinin daşları sökülüb başqa tikililərə daşındı. Sanki Dərələyəzin ruhunu dağıtmaq üçün əvvəl onun məbədlərinə əl uzatdılar.
Qoyun və qoç heykəlli qəbir daşları – min illərin gizli dili
Dərələyəz mahalının ən qiymətli irsi – qoç və qoyun formalı qəbir daşları idi. Bu abidələr Oğuz türklərinin qədim dünyagörüşünün canlı yadigarıydı.
Hər daşda bir insan ömrü, bir soy damğası, bir qəhrəmanlıq simvolu vardı.
Bu daşlar:
minillərin dərinliyindən gələn sənətkarlığın nümunəsi idi,
qədim türk toplumlarının izlərini daşıyırdı,
və hər biri bir tarix kitabı kimi oxunurdu.
Amma bu abidələr də Dərələyəzin taleyindən qaça bilmədi. Bir çoxu dağıdılıb, bəzilərinin üzəri qəsdən silinib, bir hissəsi isə yerli əhalinin deportasiyası zamanı sahibsiz qalıb.
Lakin hər qopan daş parçası belə deyirdi:
“Burada mənim sahibim yaşamışdı. Mən bu torpaqda türk izini qoruyurdum.”
Çalxanaberd – ucalığın və müqavimətin qalası
Dərələyəzin ən möhtəşəm abidələrindən biri Çalxanaberd qalasıdır. Qaya üstündə ucalmış bu qala əsl türk döyüş ruhunun nişanəsi idi.
Köhnə salnamələrdə bu qaladan “alınmaz qala”, “çətin keçid” kimi bəhs edilir.
Buradan yüz illər boyu:
elatların köçləri görünmüş,
düşmənə qarşı nəzarət edilmiş,
xalq özünü güvəndə hiss etmişdir.
Bu qala yalnız daş yığını deyildi — o, bir xalqın iradəsiydi. Bu gün qalanın yalnız qalıqları qalıb, amma onun keçmişi hər daşın altında hələ də nəfəs alır.
Qədim kurqanlar – türklərin sükutlu əsgərləri
Güllücə, Əyrivəng və digər ərazilərdəki kurqanlar Dərələyəzin ən qədim sakinlərinin səsini bizə çatdırır. Bu kurqanlar təkcə arxeoloji obyekt deyil, türkün min illər əvvəl bu torpağa səpələdiyi izlərdir.
Onlar sanki əbədi lal hökmündə deyir:
“Biz buranın ilk sahibləri idik. Bizdən sonra gələnlər gəlib-getdi, amma zamanın içində qalan biz olduq.”
Karvansaralar – yol üstü mədəniyyətin susmuş şahidləri
Bir zamanlar Dərələyəz İpək Yolunun yan qollarından birinin üzərində idi. Buradan ticarət karvanları keçər, karvansaralarda gecələr çıraq yanardı.
Ticarət yolları bir regionu mədəniyyət mərkəzinə çevirir — Dərələyəz də belə bir mərkəz idi.
Bu gün həmin karvansaraların qalıqları daş yığınları kimi görünə bilər, amma onların hər biri bu mahalın bir zamanlar canlı, varlı, mədəni bir məkan olduğunu xatırladır.
Qədim alban məbədləri – kimliyi dəyişdirilən tarixi miras
Dərələyəz ərazisində Qafqaz Albaniyasına aid bir sıra məbədlər olub. Onların bir hissəsi sonradan erməniləşdirilib, kitabələri silinib, memarlıq üslubu dəyişdirilib.
Bu, təkcə abidənin dəyişdirilməsi deyildi — bu, bir yaddaşın üstündən xətt çəkmək cəhdi idi.
Dərələyəz dağılsa da, yaddaş dağıla bilməz.
Dərələyəz mahalı bugün siyasi xəritələrdə başqa adlarla qeyd olunsa da, onun tarixi abidələri, daş yaddaşı, qədim izləri hələ də qoparılıb atıla bilməyən bir varlıq kimi dayanır.
Bu abidələr bizə bir həqiqəti pıçıldayır:
“Bu torpaq bizi unutmadı. Biz də onu unutmayaq.”
Hər məscidin, hər qəbir daşının, hər kurqanın, hər qalanın ardında bir kəndin, bir nəslin, bir xalqın taleyi dayanır. Dərələyəzin abidələri dağıdılmış ola bilər, amma onların hekayəsi yaşadıqca, bu mahal da yaşayacaq.Dərələyəz dağılsa da, yaddaş dağıla bilməz
Dərələyəz mahalı bu gün siyasi xəritələrdə başqa adlarla qeyd olunsa da, onun tarixi abidələri, daş yaddaşı, qədim izləri hələ də qoparılıb atıla bilməyən bir varlıq kimi dayanır. Bu torpağın hər qarışında əsrlərin səsi, hər daşı altında bir xalqın nəfəsi yaşayır.
Bu abidələr bizə bir həqiqəti pıçıldayır:
“Bu torpaq bizi unutmadı. Biz də onu unutmayaq.”
Hər məscidin, hər qəbir daşının, hər kurqanın, hər qalanın ardında bir kəndin, bir nəslin, bir xalqın taleyi dayanır. Dərələyəzin abidələri dağıdılmış ola bilər, amma onların hekayəsi yaşadıqca, bu mahal da yaşayacaq.
Bütün bu dağıntıların, tarixi abidələrin məhv edilməsinin, kəndlərin yerlə-yeksan edilməsinin arxasında isə erməni millətçi dairələrinin, silahlı dəstələrinin və onları dəstəkləyən güclərin məqsədli siyasəti dayanırdı. Bu siyasət yalnız torpağı deyil, həm də yaddaşı silməyə yönəlmişdi.
Amma Dərələyəzin yaddaşı, abidələri və o torpağın ruhu xalqın hafizəsində yaşayır və yaşammağa davam edəcək.
Gündəm24.az
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
