Göyçə, Zəngəzur və İrəvanın qədim izləri: Tarixin yaddaşında yaşayan irs
Qərbi Azərbaycanın tarixi mahalları olan Göyçə, Zəngəzur və İrəvan əsrlər boyu zəngin mədəniyyətə, dövlətçilik ənənələrinə və tarixi irsə sahib olub. Araşdırmaçılar bildirirlər ki, bölgədə mövcud olan çoxsaylı tarixi abidələr, yaşayış məskənləri və qədim toponimlər bu torpaqların keçmişinə işıq salan mühüm mənbələrdir.
1827-ci il oktyabrın 1-də İrəvan xanlığının paytaxtı olan İrəvan qalası Çar Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra şəhərə daxil olan rus hərbçiləri burada çoxsaylı məscidlər, minarələr və Şərq memarlığı nümunələri ilə qarşılaşmışdılar. Dövrün mənbələrində İrəvanın müsəlman Şərq şəhəri kimi inkişaf etdiyi, bölgənin siyasi və mədəni həyatında mühüm rol oynadığı qeyd olunur.
Sonrakı dövrlərdə bölgədə ciddi siyasi və demoqrafik dəyişikliklər baş verdi. Tarixi mənbələrdə yer alan məlumatlara görə, XIX əsrdə bölgəyə kütləvi köçürmələr həyata keçirildi və bunun nəticəsində əhalinin etnik tərkibində dəyişikliklər meydana gəldi. Bu proseslər Qərbi Azərbaycanın tarixi mahallarının taleyinə uzunmüddətli təsir göstərdi.
Göyçə və Zəngəzur qədim dövrlərdən etibarən mühüm ticarət və karvan yollarının üzərində yerləşib. Bu ərazilər Qafqazı Yaxın Şərqlə birləşdirən əsas marşrutlardan biri hesab olunurdu. Tarixi mənbələr həmin bölgələrin iqtisadi və mədəni baxımdan strateji əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Zəngəzurun Sisian (Qarakilsə) rayonu ərazisində yerləşən və eramızdan əvvəl II minilliyə aid olduğu ehtimal edilən daş abidələr bölgənin ən qədim tarix nümunələrindən sayılır. Yerli əhali arasında “Qoşundaş” adı ilə tanınan bu kompleks şaquli düzülmüş iri daşlardan ibarətdir. Tədqiqatçılar burada qədim kurqanların, sərdabələrin və açıq hava ibadət məkanlarının mövcud olduğunu ehtimal edirlər.
İrəvan şəhəri yaxınlığında yerləşən Qırmızıtəpə ərazisindəki qədim qala-şəhər qalıqları da bölgənin zəngin tarixindən xəbər verir. Tarixi mənbələrə görə, burada möhkəm müdafiə divarları, geniş yaşayış sahələri və saray kompleksləri mövcud olub. Bu abidələr əsrlər boyu bölgənin mühüm siyasi və inzibati mərkəzlərindən biri olduğunu göstərir.
Araşdırmaçılar hesab edirlər ki, Göyçə, Zəngəzur və İrəvanın tarixi irsinin öyrənilməsi, qorunması və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu torpaqlarda yerləşən abidələr və tarixi məkanlar regionun keçmişini öyrənmək üçün mühüm mənbələr hesab olunur və gələcək nəsillərə çatdırılması vacib olan dəyərli irs kimi qiymətləndirilir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
