İrəvan qalası: Qərbi Azərbaycanın əfsanəvi istehkamı

İrəvan qalası: Azərbaycan tarixinin əfsanəvi istehkamı

İrəvan qalası Qərbi Azərbaycanın və ümumilikdə Cənubi Qafqazın ən möhtəşəm tarixi-memarlıq abidələrindən biri hesab olunur. Əsrlər boyu bölgənin siyasi, hərbi və inzibati mərkəzi olan qala İrəvan şəhərinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

Tarixi mənbələrə görə, İrəvan qalası XVI əsrin əvvəllərində Səfəvi hökmdarı I Şah İsmayılın göstərişi ilə Zəngi çayının sahilində inşa olunub. Qala onu tikdirən vəzir Rəvanqulu xanın adı ilə əvvəlcə “Rəvan qalası”, sonralar isə “İrəvan qalası” adlandırılıb.

İrəvan qalası ikiqat müdafiə divarları, hündür bürcləri və möhkəm istehkam sistemi ilə seçilirdi. Qalanın üç əsas giriş qapısı – Təbriz qapısı, Şirvan qapısı və Körpü qapısı var idi. Strateji mövqeyi sayəsində qala əsrlər boyu Qafqazın ən mühüm hərbi mərkəzlərindən biri hesab edilirdi.

İrəvan qalası təkcə hərbi istehkam deyildi. Qalanın daxilində yaşayış evləri, məscidlər, karvansaralar, hamamlar, bazarlar və xan sarayı yerləşirdi. Tarixi mənbələrdə burada 800 ev və 8 məscidin mövcud olduğu qeyd edilir.

Səfəvilər, Osmanlılar, Nadir şah və Qacarlar dövründə İrəvan hakimlərinin iqamətgahı məhz bu qala olmuşdur. İrəvan qalası tarix boyu çoxsaylı müharibələrin şahidi olmuş, müxtəlif dövrlərdə bir neçə dəfə əldən-ələ keçmişdir.

1827-ci ildə qala Rusiya qoşunları tərəfindən işğal edildi. Sonrakı dövrlərdə qalanın bir çox tikililəri dağıdıldı, XX əsrin əvvəllərində isə qala və onun memarlıq kompleksinin böyük hissəsi tamamilə məhv edildi. Bu gün İrəvan qalasından yalnız tarixi mənbələr, köhnə şəkillər və qravürlər qalıb.

İrəvan qalası Azərbaycan tarixinin, dövlətçilik ənənələrinin və zəngin memarlıq irsinin mühüm simvollarından biri hesab olunur. Bu möhtəşəm qala əsrlər boyu Qərbi Azərbaycanın siyasi və mədəni həyatının mərkəzlərindən biri kimi tarixdə özünəməxsus yer tutub.