Qərbi Azərbaycan, Qaxsu kəndi
Qaxsu kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi yaşayış məntəqələrindən biri olub. Mənbələrdə kənd İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, sonrakı dövrdə isə Axta (Razdan) rayonunda göstərilir. Kənd rayon mərkəzindən təxminən 4 kilometr məsafədə yerləşib.
Qaxsu adının mənası
Qaxsu toponimi maraqlı etimoloji xüsusiyyətə malikdir. Mənbələrdə adın türk dilində “bərk, möhkəm” mənasında işlənən “qax” sözü ilə “su” sözünün birləşməsindən yarandığı bildirilir. Bu səbəbdən toponim hidrotoponim, yəni su ilə əlaqəli coğrafi ad kimi izah edilir.
Kəndin adı tarixi sənədlərdə Qaxsu, bəzi mənbələrdə isə Qaxsı formasında verilir. “Rəvan livası müfəssəl təhrir dəftəri”nin 1727-ci il məlumatlarında və 1831-ci il kameral siyahıyaalınmasında Qaxsı adı ilə qeyd olunması kəndin XVIII–XIX əsrlərdə sənədləşdirildiyini göstərir.
Qaxsu Dərələyəz mahalının kəndlərindən biri kimi
Qaxsu tarixi baxımdan Dərələyəz mahalı ilə əlaqəli yaşayış məntəqələrindən biri kimi də mənbələrdə keçir. Dərələyəzə dair tarixi materiallarda Qaxsı kəndinin mahal ərazisində olduğu və XIX əsrdə burada əhali məskunlaşmasının mövcudluğu qeyd edilir.
Mənbələrdə Dərələyəz mahalının kəndləri arasında Qaxsu ilə yanaşı Axta, Ağpara, Makravəng, Qarnigöv və digər yaşayış məntəqələrinin də adı çəkilir.
Əhalisi
Qaxsu ilə bağlı tarixi statistik məlumatlar xüsusilə XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində kənddə əhalinin artımını göstərir. Virtual Qərbi Azərbaycan məlumatlarında 1831-ci ildə kənddə 246 nəfər, 1873-cü ildə 900 nəfərə yaxın, 1897-ci ildə isə 1465 nəfər əhalinin olduğu göstərilir. 1914-cü ildə bu göstərici 1968 nəfərə çatıb.
Həmin mənbənin məlumatına görə, kənd əhalisinin əsas məşğuliyyət sahələri maldarlıq, əkinçilik, bağçılıq, ticarət və sənətkarlıq olub.
Qərbi Azərbaycanın tarixi-demoqrafik materiallarında isə Qaxsuya 1828-ci ildən sonra İrandan ermənilərin köçürüldüyü qeyd olunur. İ.Şopenin statistik məlumatları əsasında aparılan araşdırmada Dərələyəz mahalında Qaxsuya 41 ailə, 242 nəfər erməninin köçürüldüyü göstərilir.
Qaxsu kəndinin izi
Qaxsu bu gün tarixi sənədlərdə, toponimik araşdırmalarda və Qərbi Azərbaycan irsi ilə bağlı materiallarda adı qorunan kəndlərdəndir. Kənd adının Qaxsu/Qaxsı formasında müxtəlif dövrlərin sənədlərində yaşaması onun tarixi toponim kimi izinin uzun müddət qorunduğunu göstərir.
Qaxsu nümunəsi göstərir ki, Dərələyəz mahalının kənd adları yalnız yaşayış məntəqələrinin adları deyil, həmin ərazilərin coğrafiyasını və qədim yerli dil qatını əks etdirən mühüm tarixi mənbələrdir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
