Qərbi Azərbaycan kəndləri – Ağudi
Ağudi Qərbi Azərbaycanın tarixi Zəngəzur mahalının Qarakilsə (Sisyan) rayonunda yerləşən qədim Azərbaycan kəndlərindən biridir. Kənd Sisyan şəhərindən təxminən 5 kilometr cənub-şərqdə, Bazarçay (Vorotan) çayının sol sahilində yerləşib. Tarixi mənbələrdə Ağudi Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasına aid yaşayış məntəqəsi kimi göstərilir.
Qədim yaşayış məntəqəsi
Ağudi Zəngəzurun qədim yaşayış məskənlərindən biri hesab olunur. Kəndin ərazisində və ətrafında müxtəlif dövrlərə aid tarixi-mədəni izlərə rast gəlinib. Mənbələrdə qədim qəbiristanlığın və digər abidələrin qalıqları, tağlı körpü, qala yeri və müxtəlif qəbirüstü nümunələrin mövcud olduğu qeyd edilir.
Ağudinin adı da bölgənin qədim toponimləri arasında xüsusi yer tutur. Toponimin mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bir mənbədə adın “Ağ” sözü ilə “uti/udi” türk dilli tayfa adı əsasında formalaşdığı və etnotoponim olduğu göstərilir. Digər mənbələrdə isə kənd adındakı “ud” hissəsinin qədim dövrlərdə bu ərazilərdə məskunlaşmış ud tayfaları ilə əlaqəli ola biləcəyi qeyd olunur.
Ağudi – Zəngəzurun böyük Azərbaycan kəndlərindən biri
Mənbələrdə Ağudinin 1988-ci ilə qədər Sisyan rayonundakı azərbaycanlı kəndləri arasında mühüm yaşayış məntəqələrindən biri olduğu bildirilir. Tarixi məlumatlarda kənd əhalisinin sayının XIX əsrdə əhəmiyyətli dərəcədə artdığı göstərilir: 1831-ci ildə 60 nəfər, 1873-cü ildə 450 nəfər, 1886-cı ildə 903 nəfər, 1897-ci ildə 1162 nəfər, 1914-cü ildə isə 1070 nəfər əhali qeydə alınıb.
Ağudi sakinlərinin əsas məşğuliyyətləri arasında heyvandarlıq, quşçuluq, meyvə-tərəvəzçilik və tütünçülük xüsusi yer tutub. Kəndin ətrafındakı örüş və əkin sahələri əhalinin təsərrüfat həyatının əsasını təşkil edib.
Kəndin tarixi abidələri
Ağudinin ən böyük xüsusiyyətlərindən biri ərazidə çoxsaylı tarixi abidələrin olmasıdır. Mənbələrdə kənddə qədim qəbiristanlığın və onunla bağlı tikililərin qalıqları, qala yeri, tağlı körpü və müxtəlif qəbirüstü abidələrin mövcudluğu qeyd edilir.
Kəndin tarixi irsi içərisində qoç fiqurlu məzar daşı da xüsusi diqqət çəkir. Bu abidənin orta əsrlərə aid olduğu və daş üzərində qoç fiqurunun həkk edildiyi bildirilir.
Ağudidə XVIII–XIX əsrlərə aid məscid də olub. Mənbələrdə bu məscidin 1918-ci ildə kəndə hücumlar zamanı dağıdıldığı qeyd edilir.
Ağudi qəbirüstü abidəsi – kəndin ən məşhur yadigarı
Ağudinin adı xüsusilə Ağudi qəbirüstü abidəsi ilə tanınır. Abidə kənddən Sisyan istiqamətində olan yolun kənarında, Sisyan şəhərindən təxminən 5 kilometr məsafədə yerləşir.
Mənbələrdə bu nəhəng qəbirüstü abidənin VII əsrdə inşa edildiyi və təxminən 1400 illik tarixə malik olduğu göstərilir. Abidə üçpilləli, yaxud üçmərtəbəli quruluşa malikdir. Birinci hissə geniş meydançanı xatırladır, ikinci və üçüncü hissələr isə daş sütunlardan və tağvari konstruksiyalardan ibarətdir.
Ağudi abidəsi Zəngəzurun qədim memarlıq irsinin diqqətçəkən nümunələrindən biri kimi təqdim olunur. Abidənin ətrafında vaxtilə qəbir yerlərinin olduğu da mənbələrdə qeyd edilir.
Ağudi məscidinin taleyi
Ağudinin tarixi irsi yalnız qədim qəbirüstü abidələrlə məhdudlaşmırdı. Kənddə XVIII–XIX əsrlərə aid Azərbaycan məscidi də fəaliyyət göstərib. Mənbələrə görə, 1918-ci ildə kəndə hücumlar zamanı məscid dağıdılıb.
Beləliklə, Ağudinin tarixi irsinin bir hissəsi bu günə qədər gəlib çatsa da, kənddəki bəzi maddi-mədəni nümunələr müxtəlif dövrlərdə dağıdılıb və ya məhv edilib.
Ağudinin yer adları
Kəndin ətrafındakı coğrafi adlar da onun tarixi yaddaşını əks etdirir. Mənbələrdə Yeddi novlu bulaq, Yamaq bulağı, Naxır bulağı, Top söyüd bulağı, Göl yeri, Ağ düz, Göyərçinli, Niyazdüzü, Mir Əhməd, Qırmızı çınqıl, Qaranlıq kaha, Pərxan dərəsi, İşıqlı dağı, Qızıl boğaz, Arpa təpəsi, Buğda təpəsi, Qızıl qaya, Çürük qaya, Qız-oğlan qayası, Dəvəboyu və Dəyirman burnu kimi çoxsaylı yer adlarının mövcud olduğu göstərilir.
Bu toponimlər kəndin təbii-coğrafi mühiti, təsərrüfat həyatı və yerli əhalinin tarixi yaddaşı haqqında məlumat verən mühüm mənbələrdən biri hesab olunur.
Ağudinin adı dəyişdirildi
Sovet dövründə Qarakilsə rayonu 2 mart 1940-cı ildən Sisian, Ağudi kəndi isə 19 aprel 1991-ci ildən Aqitu adlandırılıb. Bu dəyişiklik kəndin tarixi Azərbaycan toponiminin rəsmi inzibati adlandırmadan çıxarılması ilə nəticələnib.
Ağudi bu gün də Qərbi Azərbaycanın tarixi kəndləri sırasında xatırlanır. Kəndin qədim qəbirüstü abidəsi, məscidi, qəbiristanlıqları, qoç fiqurlu məzar daşı və çoxsaylı yer adları onun Zəngəzurun tarixi-mədəni coğrafiyasındakı izlərini yaşadır.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
