Qərbi Azərbaycan, Dərələyəz mahalı – Ağyar kəndi
Ağyar kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi Dərələyəz mahalında, keçmiş Keşişkənd rayonunda yerləşən qədim Azərbaycan yaşayış məntəqələrindən biri olub. Mənbələrdə kəndin ilkin adının Əyar olduğu və adının ilk dəfə XII–XIII əsrlərdə çəkildiyi bildirilir.
Kənd Keşişkənd rayon mərkəzindən təxminən 3 kilometr cənub-şərqdə, Şərqi Arpaçayın üzərində yerləşən tarixi Ayar körpüsünün yaxınlığında olub. Körpü də adını kəndin ilkin adı olan Əyardan götürüb.
Əyar adından Ağyara
Ağyar kəndinin qədim adı mənbələrdə Əyar kimi göstərilir. Sonrakı dövrlərdə kənd Ağyar adı ilə tanınıb.
Kəndin adı tarixi Dərələyəz mahalının toponimik irsi baxımından diqqət çəkən yaşayış məntəqələrindən biri hesab olunur. Dərələyəz mahalı tarixən İrəvan xanlığının tərkibində olub, Çar Rusiyası dövründə isə İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasına daxil edilib.
Ağyarın tarixində ən diqqətçəkən abidələrdən biri Ayar körpüsüdür.
Qərbi Azərbaycan irsi üzrə məlumatlarda körpünün XIII əsrdə, Elxanilər dövlətinin hakimiyyəti dövründə inşa edildiyi bildirilir. Şərqi Arpaçayın üzərində salınan körpü təktağlı olub və yonulmuş iri çay daşlarından tikilib.
Mənbəyə görə, XIII əsrdə Ağyar kəndi Amağu məbədinin tabeliyində olub. Körpünün kəndin adı ilə əlaqələndirilməsi də onun Ağyarın tarixi coğrafiyasındakı əhəmiyyətini göstərir.
Kəndin qədim Azərbaycan əhalisi
Ağyarın köklü sakinləri azərbaycanlılar olub. Mənbələrdə 1828-ci ilə qədər kənddə yalnız azərbaycanlıların yaşadığı qeyd edilir.
1828–1829-cu illərdə İranın Xoy, Salmas və Maku vilayətlərindən ermənilərin kəndə köçürüldüyü barədə məlumatlar var. Bununla da kəndin əvvəlki demoqrafik tərkibində dəyişiklik baş verib.
Bu məlumatlar Ağyarın XIX əsrdə bölgədə aparılan köçürmə proseslərindən təsirlənən Dərələyəz kəndlərindən biri olduğunu göstərir.
Ağyarın adı nə vaxt dəyişdirildi?
Ağyar kəndinin adı XX əsrdə dəyişdirilib.
Mənbələrə əsasən, 10 sentyabr 1946-cı ildə kəndin adı dəyişdirilərək Şvanidzor qoyulub. Qərbi Azərbaycan irsi kataloqunda isə kəndin sonrakı adı Aqarakadzor kimi də göstərilir. Buna görə ad dəyişikliklərinin müxtəlif mənbələrdə fərqli mərhələlərlə təqdim edildiyini nəzərə almaq lazımdır.
Bu gün kənd Vayots Dzor inzibati ərazisi ilə əlaqələndirilir.
Ağyar – Dərələyəzin qədim yaşayış məntəqələrindən biri
Ağyarın tarixini fərqləndirən əsas məqamlar kəndin ilkin adının Əyar olması, adının XII–XIII əsrlərdən məlumluğu, Dərələyəz mahalında yerləşməsi və XIII əsrə aid Ayar körpüsünün kəndlə bağlılığıdır.
Ağyarın adı bu gün də Qərbi Azərbaycanın tarixi toponimləri arasında çəkilir. Kəndin yaxınlığındakı qədim körpü isə onun keçmiş yaşayış və yol şəbəkəsindəki rolunu xatırladan mühüm tarixi abidələrdən biri kimi təqdim olunur.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
