Sürməli mahalı: Qərbi Azərbaycanın tarixə həkk olunan qədim yurdlarından biri
Qərbi Azərbaycanın ən qədim və zəngin tarixə malik bölgələrindən biri olan Sürməli mahalı əsrlər boyu Azərbaycan türklərinin yaşadığı mühüm yaşayış məskənlərindən hesab olunub. Araz çayının sahillərində, Ağrı dağının ətəyində yerləşən bu mahal strateji mövqeyi, münbit torpaqları və zəngin mədəni irsi ilə seçilib.
Tarixi mənbələrdə Sürməli mahalının qədim türk yurdu olduğu, burada yüzilliklər boyu Azərbaycan türklərinin yaşadığı qeyd edilir. Bölgə müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan dövlətlərinin tərkibində olub, xüsusilə İrəvan xanlığının mühüm mahallarından biri kimi tanınıb. Mahalın mərkəzi olan İğdır şəhəri ticarət yollarının üzərində yerləşdiyindən iqtisadi baxımdan da xüsusi əhəmiyyət daşıyıb.
XIX əsrin əvvəllərində Çar Rusiyasının Cənubi Qafqaza yürüşləri bölgənin taleyinə ciddi təsir göstərdi. Türkmənçay müqaviləsindən sonra İrəvan xanlığı ilə birlikdə Sürməli mahalı da Rusiya imperiyasının nəzarətinə keçdi. Sonrakı illərdə bölgədə demoqrafik dəyişikliklər baş verdi, əhalinin etnik tərkibinə təsir edən köçürmə siyasəti həyata keçirildi.
Tarixi sənədlər və xəritələr göstərir ki, Sürməli mahalında yüzlərlə Azərbaycan mənşəli kənd, məscid, qəbiristanlıq və digər mədəniyyət nümunələri mövcud olub. Bu abidələrin bir qismi zamanla dağıdılsa da, onların izləri arxiv sənədlərində və tarixi mənbələrdə bu gün də qorunub saxlanılır.
Araşdırmaçılar bildirirlər ki, Sürməli mahalının tarixi irsinin öyrənilməsi Qərbi Azərbaycanın keçmişinin araşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ağrı dağının ətəyində yerləşən bu qədim yurd, Azərbaycan xalqının əsrlər boyu formalaşdırdığı zəngin mədəniyyətin və tarixi yaddaşın ayrılmaz hissəsi hesab olunur.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
