Müasir müharibələr artıq yalnız tank sayı, əsgər çoxluğu və ya raket arsenalı ilə ölçülmür. XXI əsrdə hərbi güc anlayışı dəyişib: texnologiya, süni intellekt, peyk sistemləri, pilotsuz vasitələr, müdafiə sənayesinin imkanları və iqtisadi dayanıqlılıq orduların real potensialını müəyyən edən əsas amillərə çevrilib.
Son illərdə Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə artan gərginlik, eləcə də ABŞ–Çin rəqabətinin dərinləşməsi göstərdi ki, “ən güclü silah” anlayışı artıq tək bir platforma ilə izah edilə bilməz. Hərbi güc bütöv ekosistemin nəticəsidir.
Hərbi güc necə ölçülür?
Modern.az xəbər verir ki, hərbi imkanların müqayisəsi zamanı ekspertlər bir neçə əsas göstəriciyə diqqət yetirirlər:
– hərbi büdcə və müdafiə xərcləri;
– müdafiə sənayesinin istehsal potensialı;
– texnoloji üstünlük;
– logistika və qlobal yerləşmə imkanları;
– real döyüş təcrübəsi;
– hava, quru, dəniz və kosmik imkanların inteqrasiyası.
Beynəlxalq araşdırma mərkəzləri göstərir ki, artıq orduların gücü yalnız silah sayına görə deyil, bu sistemlərin nə qədər koordinasiyalı işləməsi ilə qiymətləndirilir.
ABŞ niyə hələ də lider sayılır?
ABŞ uzun illərdir qlobal hərbi üstünlüyünü əsasən üç faktor hesabına saxlayır: texnoloji üstünlük, qlobal hərbi infrastruktur və müdafiə sənayesinin miqyası.
Vaşinqton yüzlərlə hərbi obyekt və bazaya malikdir, dünyanın ən böyük aviadaşıyıcı donanmasını idarə edir və ən inkişaf etmiş hava qüvvələrindən birinə sahibdir. Bundan əlavə, pilotsuz sistemlər, kosmik imkanlar və şəbəkə əsaslı müharibə konsepsiyası ABŞ ordusunun üstünlüklərindən hesab olunur.
Çin: sürətlə böyüyən hərbi güc
Son onillikdə ən sürətli transformasiya yaşayan ölkə Çin hesab olunur. Pekin hərbi sənaye istehsalını artırmaqla yanaşı, qırıcı aviasiya, raket texnologiyaları və dəniz qüvvələrinə böyük investisiyalar yatırır.
Xüsusilə Çin donanmasının sürətli genişlənməsi və yeni nəsil qırıcı proqramları ABŞ-la rəqabətin əsas istiqamətlərindən biri sayılır.
Rusiya: raketlər və strateji deterrensiya üstünlüyü
Rusiya hərbi potensialını əsasən strateji raket qüvvələri, nüvə arsenalı və hava hücumundan müdafiə sistemləri üzərində qurur.
Ukrayna müharibəsi Moskvanın bəzi ənənəvi üstünlüklərini sual altına salsa da, uzaqmənzilli raketlər, elektron müharibə imkanları və nüvə qüvvələri hələ də Rusiyanın əsas güc elementləri hesab olunur.
Səmanı kim idarə edir?
Müasir döyüşlərdə hava üstünlüyü həlledici rol oynayır. Bu sahədə əsas rəqabət ABŞ, Çin və Rusiya arasında gedir.
Ən qabaqcıl qırıcı platformalar arasında bunlar önə çıxır: “F-22 Raptor” (ABŞ), “F-35 Lightning II” (ABŞ), “J-20” (Çin), “Su-57” (Rusiya), “Rafale F4” (Fransa).
Ekspertlər hesab edir ki, artıq qırıcıların gücü yalnız sürət və manevrlə deyil, sensor inteqrasiyası, gizlilik texnologiyası və informasiya üstünlüyü ilə müəyyən olunur.
HHM sistemləri: yeni müharibələrin əsas elementi
Son münaqişələr göstərdi ki, hava hücumundan müdafiə sistemləri strateji obyektlərin qorunmasında kritik rol oynayır.
Bu sahədə əsas sistemlər aşağıdakılar hesab olunur:
– S-400 və S-500 (Rusiya)
– Patriot PAC-3 və THAAD (ABŞ)
– David’s Sling və Iron Dome (İsrail)
Lakin ekspertlər vurğulayırlar ki, universal sistem yoxdur. Məsələn, bir sistem ballistik raketlərə qarşı daha effektivdirsə, digəri pilotsuz vasitələrə və ya qanadlı raketlərə qarşı üstünlük göstərə bilər.
Tank dövrü bitir?
Ukrayna müharibəsi bir tərəfdən tankların zəifliklərini göstərsə də, digər tərəfdən onların hələ də vacib rol oynadığını ortaya qoydu.
Bu gün əsas fərq tankın özündə deyil, onun hansı sistemlərlə birlikdə işləməsindədir: dronlar, elektron müharibə vasitələri və kəşfiyyat sistemləri artıq zirehli texnikanın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Dənizlər uğrunda yeni yarış
Qlobal güc balansında dəniz üstünlüyü yenə də vacib amillərdən biri olaraq qalır.
ABŞ aviadaşıyıcı qrupları və sualtı donanması ilə lider mövqedədir. Çin isə son illərdə sürətli gəmi istehsalı hesabına bu fərqi azaltmağa çalışır.
Bu sahədə ABŞ–Çin rəqabəti yaxın onilliklərdə qlobal təhlükəsizlik arxitekturasına ciddi təsir göstərə bilər.
-USS Gerald R. Ford (ABŞ)
– Virginia-class submarine (ABŞ)
– Yasen-class submarine (Rusiya)
– Type 055 destroyer (Çin)
– Arleigh Burke-class destroyer (ABŞ)
– Astute-class submarine (Britaniya)
– Queen Elizabeth-class aircraft carrier (Britaniya)
– Borei-class submarine (Rusiya)
– Zumwalt-class destroyer (ABŞ)
– Triomphant-class submarine (Fransa)
Ən güclü ölkələr hansılardır?
Mövcud hərbi potensial, texnologiya, iqtisadi imkanlar və müdafiə sənayesinə əsasən, hərbi baxımdan ən güclü dövlətlər sırasında əsasən bunlar göstərilir:
– ABŞ
– Çin
– Rusiya
– Hindistan
– Fransa
– Böyük Britaniya
– Yaponiya
– Cənubi Koreya
– İsrail
– Türkiyə
Nəticədə, demək olar ki, müasir müharibələr, artıq “ən güclü silah” anlayışının dəyişdiyini göstərir. Bu gün üstünlük daha çox istehsal gücü, texnologiya, süni intellekt, logistika və inteqrasiya olunmuş sistemlərə malik dövlətlərin tərəfindədir.
Yeni silah yarışı artıq yalnız raketlər və tanklar uğrunda deyil – məlumat, proqram təminatı və texnoloji üstünlük uğrunda gedir.
