Qərbi Azərbaycan kəndləri – Aldərə
Aldərə kəndi tarixi Zəngəzur mahalının Meğri rayonunda yerləşən qədim Azərbaycan kəndlərindən biri olub. Kənd Meğri şəhərindən təxminən 12 kilometr cənub-şərqdə, Araz çayının sol sahilində, dağlarla əhatələnmiş ərazidə yerləşib. Qafqazın beşverstlik xəritəsində kənd “Əlidərə” formasında qeyd olunub.
Aldərə adının qədim Azərbaycan dilində işlənən “al” – qırmızı və “dərə” sözlərindən yarandığı bildirilir. Toponim kənd ərazisindəki qırmızımtıl süxurlar və relyeflə əlaqələndirilir. Mənbələrdə Aldərə həmçinin Əldərə və Əli damı adları ilə də xatırlanır.
Kəndin tarixi olduqca qədimdir. Aldərədə V–VI əsrlərə aid alban məbədi, eləcə də XIV–XVI əsrlərə aid tarixi abidələrin qalıqları qeydə alınıb. Kənddə XVI əsrə aid məscidin də olduğu və 1988-ci il deportasiyasına qədər məscidin qalıqlarının mövcudluğu bildirilir.
Aldərə XIX–XX əsrin əvvəllərində bölgənin iri Azərbaycan kəndlərindən biri olub. Statistik məlumatlara görə, 1831-ci ildə 131, 1873-cü ildə 911, 1886-cı ildə 1077, 1897-ci ildə 1094, 1904-cü ildə 1505, 1914-cü ildə isə 1987 nəfər azərbaycanlı kənddə yaşayıb.
1918-ci ildə kənd əhalisi zorakılıq və deportasiyaya məruz qalıb. Sağ qalan sakinlərin bir hissəsi 1922–1924-cü illərdə doğma kəndlərinə qayıdıb. Sonrakı siyahıyaalmalarda da kənddə azərbaycanlı əhalinin yaşadığı göstərilir: 1931-ci ildə 490, 1959-cu ildə 601, 1970-ci ildə 831, 1979-cu ildə isə 784 nəfər.
Aldərə kəndinin tarixi Azərbaycan irsində İyis piri də xüsusi yer tutur. XVIII–XIX əsrlərə aid edilən bu ziyarətgah kənd sakinlərinin və ətraf bölgədə yaşayan insanların müqəddəs hesab etdiyi məkanlardan biri olub. Mənbələrdə burada yaşı yüz illərlə ölçülən çinar ağaclarının olduğu da qeyd edilir.
1988-ci il noyabrın 24–28-də Aldərə kəndinin azərbaycanlı əhalisi tarixi yurdundan deportasiya olunub. Kəndin adı sonrakı dövrdə Alvank formasında rəsmiləşdirilib.
Aldərə bu gün Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur bölgəsinin tarixi Azərbaycan kəndlərindən biri kimi yaddaşlarda yaşayır. Kəndin qədim toponimi, çoxsaylı azərbaycanlı əhalisi, məscidi, ziyarətgahı və tarixi abidələri onun zəngin keçmişini əks etdirir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
