Qərbi Azərbaycan kəndləri – Pəyhan
Pəyhan kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi Zəngəzur mahalının Qafan rayonunda, Gığı dərəsi ərazisində yerləşən qədim yaşayış məntəqələrindən biri olub. Mənbələrdə kəndin adı Peyhan və Pəyhan formasında işlədilir. Kənd Qafan rayon mərkəzindən təxminən 31 kilometr şimal-qərbdə, dəniz səviyyəsindən təxminən 2000 metr yüksəklikdə, Gığı çayının sol sahilində, Keypəşin və Acıbac kəndləri arasında yerləşib.
XVI əsrdən adı çəkilən kənd
Pəyhanın adı tarixi sənədlərdə qədim dövrlərdən məlumdur. Mənbələrdə XVI əsrin 90-cı illərində tərtib olunmuş “Urud və İsgəndər qalası livasının Sicil dəftəri”ndə kəndin adı “Pakhan” formasında qeyd edilir. Bu da kəndin tarixinin ən azı XVI əsrə qədər gedib çıxdığını göstərən yazılı mənbələrdən biridir.
Kəndin adı ilə bağlı müxtəlif etimoloji fikirlər mövcuddur. Araşdırmalarda Pəyhan adının Gigili türk tayfasının Pəyhan qışlağı ilə əlaqəli olduğu ehtimal edilir. Eyni mənbədə kənd adının Sisyan nahiyəsindəki Pehin və Qazax qəzasındakı Peykanlı toponimləri ilə də səsləşdiyi qeyd olunur.
Dağların qoynunda yerləşən Pəyhan
Pəyhan yüksək dağlıq ərazidə yerləşirdi. Kəndin təxminən 1850–2000 metr yüksəklikdə göstərilməsi onun sərt dağ iqliminə malik olduğunu göstərir. Gığı çayının sol sahilində yerləşən kənd ətrafındakı dağlıq relyef və yaylaqlar yerli əhalinin təsərrüfat həyatında mühüm rol oynayıb.
Kənddə Azərbaycanlı əhali
Tarixi-statistik məlumatlarda Pəyhanda müxtəlif illərdə Azərbaycanlı əhalinin yaşadığı göstərilir. Mənbəyə görə, kənddə 1886-cı ildə 128, 1905-ci ildə 88, 1914-cü ildə 120, 1931-ci ildə 96, 1986-cı ildə isə 80 nəfər azərbaycanlı yaşayırdı.
Pəyhan Gığı dərəsinin Azərbaycanlı kəndləri arasında yer alıb. Qərbi Azərbaycan irsi ilə bağlı mənbələrdə Qafan rayonunun azərbaycanlı kəndləri sırasında Pəyhanın adı da ayrıca göstərilir.
1918-ci ilin ağır hadisələri
Pəyhan sakinləri XX əsrin əvvəllərində də ağır hadisələrlə üzləşiblər. Mənbələrdə 1918-ci ildə kənd əhalisinin deportasiya edildiyi, həmin ilin dekabrında insanların qarlı dağ yolları ilə Naxçıvana keçməyə məcbur qaldığı bildirilir.
Məlumata görə, 1919-cu ildə kəndə qayıdan əhali yenidən köçkün vəziyyətinə düşərək Zəngilan rayonuna sığınıb. 1922-ci ildə Pəyhan camaatından yalnız təxminən 70 nəfərin kəndə geri qayıtdığı qeyd olunur.
Məktəbi və tibb məntəqəsi olan kənd
Sovet dövründə Pəyhanda kənd təsərrüfatı sistemi formalaşdırılıb. Mənbələrdə 1931-ci ildə Pəyhan kolxozunun yaradıldığı, daha sonra Keypəşin və Acıbac kolxozlarının da bu təsərrüfata birləşdirildiyi qeyd edilir.
Kənddə orta məktəb, kitabxana və tibb məntəqəsi fəaliyyət göstərib. 1965-ci ildə Pəyhan kolxozu ləğv edilərək onun təsərrüfatı Gığı heyvandarlıq sovxozuna verilib.
Pəyhanın tarixi yaddaşı
Mənbələrdə 1960-cı illərin ikinci yarısından etibarən işsizlik, maddi çətinliklər və sosial təzyiqlər səbəbindən Pəyhan sakinlərinin tədricən Azərbaycana köçməyə başladığı bildirilir.
Beləliklə, Pəyhan Qafan rayonunun Gığı dərəsində yerləşən, XVI əsrdən yazılı mənbələrdə adı görünən, Azərbaycanlı əhalinin yaşadığı və öz məktəbi, təsərrüfatı, sosial obyektləri olan qədim dağ kəndlərindən biri kimi tarixə düşüb. Kəndin adı və onunla bağlı məlumatlar Qərbi Azərbaycanın tarixi yaşayış məntəqələrinin yaddaşında qorunur.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
