19 sentyabr 2023-cü il… Azərbaycan tarixinin ən mühüm günlərindən biri. Həmin gün Qarabağda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldı. Təxminən 24 saat davam edən əməliyyat sentyabrın 20-də başa çatdı və Azərbaycan öz suverenliyinin Qarabağda tam bərpasını elan etdi.
Bəs həmin 23 saat 43 dəqiqə ərzində nələr baş verdi?
2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Qarabağda yeni reallıq yaranmışdı. Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsi işğaldan azad edilmiş, lakin Qarabağın müəyyən hissəsində Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələri və qanunsuz silahlı dəstələr qalmaqda davam edirdi. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla bölgədəki vəziyyətin yeni mərhələyə keçməsi nəzərdə tutulsa da, sonrakı dövrdə Qarabağda gərginlik tam aradan qalxmadı. Azərbaycan tərəfi Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölgədə mövcudluğunu, hərbi mövqelərin möhkəmləndirilməsini, yeni istehkamların yaradılmasını və müxtəlif təxribatları dəfələrlə gündəmə gətirirdi. 2023-cü ilin yayında və payızında vəziyyət daha da gərginləşdi. Azərbaycan mövqelərinin atəşə tutulması, ərazilərin minalanması, səngər və sığınacaqların artırılması, hərbi texnika və şəxsi heyətin mövqelərdə cəmləşdirilməsi ilə bağlı məlumatlar yayılırdı.
Sentyabrın 19-da vəziyyət daha da ağırlaşdı. Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa avtomobil yolunda Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə məxsus nəqliyyat vasitəsinin minaya düşməsi nəticəsində mülki şəxslər həlak oldu. Həmin gün Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının hərbi qulluqçularını daşıyan avtomobil də minaya düşdü. Nəticədə hərbi qulluqçular arasında ölən və yaralananlar oldu.
Azərbaycan tərəfi hadisələri Qarabağdakı Ermənistan silahlı qüvvələrinin kəşfiyyat-diversiya fəaliyyəti ilə əlaqələndirdi. Bundan sonra Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Qarabağ iqtisadi rayonunda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldığını açıqladı.
Əməliyyatın əsas məqsədləri sırasında bölgədə genişmiqyaslı təxribatların qarşısının alınması, Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin tərk-silah edilərək ərazilərdən çıxarılması, hərbi infrastrukturun zərərsizləşdirilməsi, mülki əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və Azərbaycanın Konstitusiya quruluşunun bərpası göstərildi.
Antiterror tədbirləri zamanı Azərbaycan Ordusu Ermənistan silahlı qüvvələrinin ön xətt və dərinlikdə yerləşən mövqelərinə, uzunmüddətli atəş nöqtələrinə, döyüş vasitələrinə və hərbi təyinatlı obyektlərə yüksək dəqiqlikli silahlarla zərbələr endirdi və əməliyyat zamanı əsas hədəflər hərbi obyektlər oldu.
Prezident İlham Əliyev sentyabrın 20-də xalqa müraciətində bildirdi ki, əməliyyat başlamazdan əvvəl Azərbaycan Ordusuna Qarabağda yaşayan erməni əhalinin qorunması və mülki infrastruktura zərər vurulmaması barədə tapşırıq verilib. Beləliklə, əməliyyatın əsas istiqaməti hərbi mövqelərin və silahlı birləşmələrin zərərsizləşdirilməsi idi.
Əməliyyat uzun müddət davam etmədi. Cəmi 23 saat 43 dəqiqə sonra Qarabağdakı erməni silahlı birləşmələrinin atəşkəs barədə razılığa gəlməsi üçün müraciəti nəzərə alındı.
20 sentyabr 2023-cü il saat 13:00-da antiterror tədbirlərinin dayandırılması barədə razılıq əldə edildi. Razılaşmaya əsasən, Qarabağda yerləşən Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələri və qanunsuz silahlı dəstələr silahı yerə qoymalı, döyüş mövqelərindən və hərbi postlardan çıxmalı, tam şəkildə tərk-silah olunmalı idi. Bununla yanaşı, silah-sursat və ağır texnikanın təhvil verilməsi, prosesin Rusiya sülhməramlı kontingenti ilə əlaqələndirilməsi nəzərdə tutulurdu. Bu, Qarabağda uzun illər davam edən silahlı qarşıdurmanın taleyini dəyişən əsas məqamlardan biri oldu.
Antiterror tədbirləri Azərbaycan Ordusu üçün də itkisiz keçmədi. Əməliyyat zamanı 192 Azərbaycan hərbçisi şəhid oldu. Həmçinin hərbçilər arasında yaralananlar da oldu.
23 saat 43 dəqiqəlik əməliyyat nəticəsində Azərbaycan Ordusu qarşıya qoyulan hərbi vəzifələri yerinə yetirdi.
Prezident İlham Əliyev sentyabrın 20-də xalqa müraciətində Azərbaycan əsgər və zabitlərinin ağır relyef və möhkəmləndirilmiş istehkamlar şəraitində döyüşdüyünü, qısa müddət ərzində bütün istiqamətlərdə ciddi hərbi nəticələr əldə edildiyini bildirdi.
Atəşkəs razılaşmasından sonra Qarabağdakı erməni silahlı birləşmələrinin silah-sursat və hərbi texnikanı təhvil verməsi prosesi başladı. Bu proses Azərbaycanın Qarabağ üzərində dövlət nəzarətinin tam bərpası istiqamətində mühüm mərhələ oldu.
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin sonrakı məlumatlarında antiterror əməliyyatı nəticəsində Ermənistan silahlı qüvvələrinin mövqelərinin, atəş nöqtələrinin, döyüş vasitələrinin və hərbi obyektlərinin sıradan çıxarıldığı bildirildi.
Antiterror tədbirlərindən bir həftədən bir qədər çox vaxt sonra Qarabağdakı separatçı rejimin rəhbəri Samvel Şahramanyan qurumun fəaliyyətinin dayandırılması barədə qərar imzaladı. Qərara əsasən, həmin qurumun bütün dövlət qurumları və təşkilatlarının 2024-cü il yanvarın 1-dək buraxılması nəzərdə tutulurdu. Beləliklə, Qarabağda uzun illər fəaliyyət göstərmiş separatçı idarəetmə strukturlarının mövcudluğuna faktiki olaraq son qoyuldu.
Antiterror əməliyyatından sonra Azərbaycanın dövlət qurumları Qarabağda fəaliyyətini genişləndirməyə başladı. 2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev Xankəndidə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Həmin gün Xankəndi ilə yanaşı, Ağdərə, Xocalı, Xocavənd şəhərlərində, Xocalının Əsgəran qəsəbəsində və Sərsəng su anbarının ərazisində də Azərbaycan bayrağı ucaldıldı.
Bu görüntülər 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələrin siyasi və simvolik nəticələrindən biri kimi tarixə düşdü.
2023-cü ilin sentyabr hadisələri bölgədə 2020-ci ildən sonra yaranmış hərbi-siyasi reallığın dəyişməsinə də səbəb oldu. Rusiya sülhməramlı kontingenti 2024-cü ildə Azərbaycan ərazisini tərk etdi. Bununla 2020-ci il müharibəsindən sonra Qarabağda yerləşdirilmiş sülhməramlı missiyanın fəaliyyəti də başa çatdı. Beləliklə, Azərbaycan ərazisində başqa ölkəyə məxsus sülhməramlı qüvvələrin mövcudluğu da sona çatdı.
19–20 sentyabr hadisələrinin Azərbaycan tarixindəki əhəmiyyətini nəzərə alaraq 20 sentyabr Dövlət Suverenliyi Günü elan edildi. Bu tarix Qarabağda Azərbaycan dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə əlaqələndirilir.//musavat.com
