Qərbi Azərbaycan, Dərəçiçək mahalı – Alapars kəndi
Alapars – qədim türk izlərini yaşadan kənd
Alapars kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi Dərəçiçək mahalında, keçmiş İrəvan xanlığının ərazisində yerləşən qədim yaşayış məntəqələrindən biri olub. Kənd sonrakı dövrdə İrəvan quberniyasının Yeni Bəyazid qəzasının, daha sonra isə Axta (Razdan) rayonunun tərkibində olub.
Mənbələrə görə, Alapars Zəngi (indiki Hrazdan) çayının sahilində, dəniz səviyyəsindən təxminən 1500 metr yüksəklikdə yerləşib. Kənd rayon mərkəzindən təxminən 18 kilometr cənub-qərbdə olub.
Alaparsın adı 1728-ci ildə tərtib edilmiş “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə qeyd olunur. Kənd həmçinin Qafqazın beşverstlik xəritəsində göstərilib. Bu fakt yaşayış məntəqəsinin ən azı XVIII əsrdə artıq sənədləşdirilmiş kəndlərdən biri olduğunu göstərir.
Dərəçiçək mahalının kəndlərindən biri
Dərəçiçək mahalı İrəvan xanlığının mühüm inzibati ərazilərindən biri olub. Tarixi mənbələrdə mahalın Göyçə gölü hövzəsindən Alapars istiqamətinə qədər uzanan əraziləri əhatə etdiyi qeyd edilir. Mahalın əsas yaşayış məntəqələri arasında Dərəçiçək və Bijni də göstərilir.
Alapars XVIII əsrdə İrəvan xanlığının Dərəçiçək mahalına tabe olub. Xanlığın ləğvindən sonra kənd XIX əsrin əvvəllərində yaradılmış İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasına daxil edilib. 1930–1964-cü illərdə Axta (Razdan) rayonunun tərkibində olan kənd 1964-cü ildə Sevan rayonuna verilib, bir il sonra isə yenidən Axta rayonuna qaytarılıb.
Alapars adının mənşəyi
Kəndin adı müxtəlif mənbələrdə Alapars, Alparus, Əlkovas və Əlkavus formalarında təqdim olunur. Toponimin izahlarından birinə görə, Alapars adı rəng bildirən “ala” sözü ilə qədim türk etnonimi olan “bars” sözünün birləşməsindən yaranıb.
Alapars adı yalnız kəndlə məhdudlaşmayıb. Eyni ərazidə Alapars adlı çayın da olduğu və bu çayın kənd ərazisindən keçdiyi göstərilir. Mənbələrdə çayın uzunluğu 16 kilometr kimi qeyd edilir.
Azərbaycanlıların qədim yaşayış məskəni
Mənbələr Alaparsın köklü sakinlərinin azərbaycanlılar olduğunu bildirir. 1831-ci ildə kənddə 182 azərbaycanlının yaşadığı qeyd olunur. Eyni dövrdə İrandan köçürülən ermənilərin də kənddə məskunlaşdırıldığı göstərilir. Mənbələrə görə, 1829-cu ildə Alaparsa İrandan 83 erməni köçürülüb.
1840–1850-ci illərdə azərbaycanlıların kənddən sıxışdırılması nəticəsində Alaparsın etnik tərkibi dəyişib və yaşayış məntəqəsi sonradan tamamilə erməni məskəninə çevrilib. Bu məlumatlar müxtəlif tarixi-toponimik nəşrlərdə və arxiv materiallarına əsaslanan mənbələrdə qeyd olunur.
Alaparsda qədim izlər
Alapars ərazisində qədim yaşayış izlərinin olduğu barədə də məlumatlar mövcuddur. Qərbi Azərbaycan irsi ilə bağlı kataloqda kənddə IV–V əsrlərə aid qəbirüstü abidənin olduğu qeyd edilir. Mənbə bu abidəni ərazidə qədim dövrdə yaşamış alban-türk tayfalarının maddi izlərindən biri kimi təqdim edir.
Bundan başqa, Alaparsın adı ilə bağlı qədim kitabə və ocaq yerlərinin mövcudluğu barədə də məlumat verilir. Bu məlumatlar kəndin yalnız yeni dövr yaşayış məntəqəsi olmadığını, ərazidə daha qədim məskunlaşma izlərinin araşdırıldığını göstərir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
