Qərbi Azərbaycan, Ərzəkənd kəndi
Ərzəkənd Qərbi Azərbaycanın tarixi yaşayış məntəqələrindən biri olub. Kənd keçmiş İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, sonrakı dövrdə isə Axta (Razdan) rayonunda yerləşib. Ərzəkənd rayon mərkəzindən təxminən 15 kilometr şimal-qərbdə, Zəngi çayının sol qolu olan Dəllər çayının sağ tərəfində, Güllü dağının ətəyində yerləşirdi.
Ərzəkəndin adı qədim sənədlərdə
Ərzəkəndin adına “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə Ərzqan formasında rast gəlinir. Kənd Qafqazın beşverstlik xəritəsində Arzakənd, erməni mənbələrində isə Arzakan formasında qeyd olunub. Mənbədə kənd adının sonradan erməni dilinə uyğunlaşdırılaraq Arzakan/Ərzəkan formasına salındığı göstərilir.
Toponimin izahı ilə bağlı İbrahim Bayramovun “Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri” əsərində “ərz” və “kənd” sözlərinin birləşməsindən yarandığı qeyd edilir. Bu izah həmin mənbənin toponimik yanaşmasıdır.
Ərzəkəndin əhalisi
Mənbələrdə kəndin əsas sakinlərinin azərbaycanlılar olduğu göstərilir. Eyni zamanda 1828–1830-cu illərdə İrandan Maku və Xoydan, Türkiyənin Bayazəd və Muş vilayətlərindən, həmçinin Tiflisdən ermənilərin köçürülərək kənddə yerləşdirildiyi qeyd olunur.
Tarixi statistik məlumatlarda Ərzəkənddə yaşayan azərbaycanlıların sayı belə göstərilir:
- 1831-ci il – 33 nəfər
- 1873-cü il – 239 nəfər
- 1886-cı il – 312 nəfər
- 1897-ci il – 255 nəfər
- 1908-ci il – 528 nəfər
- 1914-cü il – 786 nəfər
1916-cı ildə kəndin ümumi əhalisi 1633 nəfər olaraq göstərilir. Mənbə həmin il kənddə azərbaycanlı və erməni əhalisinin birlikdə yaşadığını bildirir.
Burada diqqətçəkən məqam odur ki, bəzi tarixi mənbələr Ərzəkəndin XIX əsrdəki etnik statistikasını fərqli təqdim edir. İbrahim Bayramovun əsərində, məsələn, 1831-ci il üçün 33 azərbaycanlı və 200 erməni, 1897-ci il üçün isə 255 azərbaycanlı, 869 erməni və 6 kürd göstərilir. Eyni əsərdə başqa bir erməni mənbəsinin bu rəqəmləri fərqli şəkildə təqdim etdiyi də qeyd olunur.
1918-ci il hadisələri və sonrakı dövr
Ərzəkəndin Azərbaycanlı sakinləri 1918-ci ildə kənddən qovulublar. Mənbəyə görə, sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra sağ qalan azərbaycanlıların bir hissəsi doğma kəndlərinə qayıda bilib.
Lakin bu qayıdış uzunmüddətli olmayıb. Statistik məlumatlara əsasən, 1922-ci ildə kənddə 20, 1926-cı ildə isə 16 azərbaycanlı yaşayıb. Mənbədə 1928–1930-cu illərdə azərbaycanlıların kənddən zorla çıxarıldığı və bundan sonra Ərzəkənddə azərbaycanlı əhalinin qalmadığı göstərilir.
Ərzəkəndin 1918-ci il hadisələri ilə bağlı adı digər Axta rayon kəndləri ilə birlikdə Qərbi Azərbaycan üzrə tarixi-demografik materiallarda da keçir.
Ərzəkənd – yaddaşda qalan qədim yurd
Ərzəkəndin tarixini maraqlı edən əsas məqamlar onun qədim sənədlərdə adının çəkilməsi, Dəllər çayı ilə Güllü dağı arasındakı coğrafi mövqeyi, müxtəlif dövrlərdə qeydə alınmış əhali statistikası və XX əsrin əvvəllərində kənd sakinlərinin köçürülməsi ilə bağlı məlumatlardır.
Bu gün Ərzəkənd adı tarixi mənbələrdə və Qərbi Azərbaycanın toponimik irsini araşdıran əsərlərdə yaşamaqdadır. Kəndin adı Ərzqan → Arzakənd → Arzakan/Ərzəkan kimi müxtəlif yazılışlarda sənədləşdirilib.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
