Abdalağalı – Göyçənin qədim türk yurdu: Tarixin yaddaşında yaşayan kənd
Göyçə mahalının qədim yaşayış məntəqələrindən biri olan Abdalağalı kəndi zəngin tarixi, qədim toponimi və maddi-mədəni irsi ilə diqqət çəkir. İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Ermənistanın Qaranlıq (Martuni) rayonunda yerləşən kənd rayon mərkəzindən təxminən 3 kilometr məsafədə olub. Abdalağalı Qafqazın beşverstlik xəritəsində də qeydə alınıb.
Tədqiqatçılara görə, Abdalağalı toponimi türkmənşəli «abdal» etnonimi ilə bağlıdır və abdalağalı tayfasının adından yaranıb.
Göyçə gölünün cənub-qərbində, indiki Martuni rayonunun Yuxarı Adıyaman (Verin Getaşen) kəndi ilə həmsərhəd ərazidə yerləşən Abdalağalının nə vaxt salındığını dəqiq müəyyənləşdirən rəsmi məlumat yoxdur. Bununla belə, kəndin ərazisində mövcud olmuş qədim qala qalıqları və qayalıqlardakı qoç təsvirləri onun tarixi keçmişinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bəzi mənbələrdə qala bürclərinin V–VII əsrlərə aid olduğu bildirilir. Kəndin yaxınlığındakı qayalıqlarda qeydə alınmış qoç təsvirləri də bölgənin qədim mədəni irsinin izləri kimi diqqət çəkir. Bu abidələrin dəqiq tarixi və mənşəyi ilə bağlı elmi araşdırmaların nəticələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
1826–1828-ci illər Rusiya–İran müharibələri zamanı Abdalağalı kəndinin bir neçə dəfə əldən-ələ keçdiyi və yandırıldığı barədə tarixi mənbələrdə məlumatlar yer alır. 1828-ci ildə bölgənin Rusiya imperiyasının tərkibində yaradılmış Erməni vilayətinə daxil edilməsindən sonra kəndin adı bəzi sənədlərdə fərqli formalarda yazılıb.
İvan Şopenin tərtib etdiyi siyahılara əsaslanan məlumatlara görə, 1831-ci ildə Abdalağalıda 532 nəfər türk yaşayırdı. Zaven Korkodyanın əsərlərinə istinad edən araşdırmalarda isə kəndin XX əsrin əvvəllərinədək əsasən türk əhalisinin yaşadığı yaşayış məntəqəsi olduğu qeyd edilir.
1905-ci il hadisələrindən sonra kəndə erməni qaçqınlarının yerləşdirildiyi barədə məlumatlar mövcuddur. 1918-ci ildə bölgədə baş verən qarşıdurmalar da kəndin əhalisinin həyatına və demoqrafik vəziyyətinə təsir göstərib.
Kəndin tarixi adının dəyişdirilməsi onun keçmişində mühüm hadisələrdən biridir. Mənbələrə görə, 3 yanvar 1935-ci il tarixli qərarla Abdalağalı kəndinin adı dəyişdirilərək Vağaşen adlandırılıb. Beləliklə, kəndin əsrlər boyu işlənmiş adı rəsmi inzibati istifadədən çıxarılıb.
Kəndin tarixində daha bir ağır hadisə 1937-ci ildə baş verib. Ayrı-ayrı tarixi mənbələrdə Abdalağalıda yaşayan 27 türk ailəsinin Qazaxıstanın Cambul vilayətinə sürgün edildiyi bildirilir. Həmin ailələrin kolxoz quruluşuna qarşı çıxmaqda ittiham olunduğu qeyd edilir. Bu məlumatların dəqiq təfərrüatlarının arxiv sənədləri əsasında araşdırılması vacibdir.
Abdalağalının tarixi bir kəndin keçmişindən daha böyük məna daşıyır. Onun qədim adı, qala qalıqları, tarixi əhali məlumatları və yaşadığı mürəkkəb hadisələr Göyçə mahalının zəngin və ağrılı tarixinin bir hissəsidir.
Bu gün Abdalağalı adı doğma yurdun xatirəsini yaşadan tarixi toponimlərdən biri kimi yaddaşlarda qalır. Kəndin keçmişini arxiv sənədləri, elmi araşdırmalar və tarixi mənbələr əsasında öyrənmək, əldə olunan məlumatları gələcək nəsillərə düzgün çatdırmaq mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Abdalağalı – tarixi adı, qədim izləri və unudulmayan xatirələri ilə Göyçənin yaddaşında yaşayan bir yurddur.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
