İrəvanın dəyişən taleyi: XVII-XIX əsrlərin tarixi sənədləri nəyi göstərir?
Son illərdə Qərbi Azərbaycanın tarixi irsi ilə bağlı aparılan araşdırmalar XVII əsrin sonlarından XIX əsrin ortalarına qədər İrəvan bölgəsində baş verən mühüm siyasi və demoqrafik dəyişiklikləri yenidən diqqət mərkəzinə gətirib. Arxiv sənədləri və dövrün mənbələri bu ərazilərin uzun müddət Azərbaycan türklərinin siyasi, iqtisadi və mədəni həyatında mühüm rol oynadığını göstərir.
XVII əsrin sonlarında İrəvan bəylərbəyliyi Səfəvilər dövlətinin strateji inzibati vahidlərindən biri hesab olunurdu. Bölgədə idarəçilik əsasən yerli türk tayfalarının əlində idi. 1747-ci ildə Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra isə burada müstəqil İrəvan xanlığı formalaşdı.
Qacar sülaləsinin idarə etdiyi İrəvan xanlığının paytaxtı olan İrəvan şəhəri dövrün mühüm siyasi və mədəni mərkəzlərindən biri sayılırdı. Tarixi mənbələrdə şəhərdə yerləşən Göy məscid, Sərdar sarayı və Abbas Mirzə məscidi kimi memarlıq nümunələri bölgənin həmin dövrdəki simasını əks etdirən əsas abidələr kimi qeyd olunur.
XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizəni gücləndirən Çar Rusiyası İrəvanı strateji hədəflərindən birinə çevirdi. 1804 və 1808-ci illərdə rus qoşunlarının hücumları dəf edilsə də, 1827-ci il oktyabrın 1-də general Paskeviçin komandanlığı altında olan rus ordusu İrəvan qalasını ələ keçirməyə nail oldu.
1828-ci il fevralın 10-da imzalanan Türkmənçay müqaviləsindən sonra bölgədə yeni siyasi mərhələ başladı. Müqavilənin şərtlərinə əsasən İrəvan və Naxçıvan xanlıqları ləğv edildi və ərazi Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edildi.
Bundan sonra Çar I Nikolayın fərmanı ilə keçmiş xanlıqların ərazisində “Erməni vilayəti” yaradıldı. Tarixi mənbələrə görə, sonrakı illərdə İran və Osmanlı ərazilərindən minlərlə erməni ailəsi İrəvan bölgəsinə köçürüldü. Bu proses bölgənin etnik və demoqrafik mənzərəsinin dəyişməsində mühüm rol oynadı.
1849-cu ildə isə “Erməni vilayəti” ləğv edilərək onun yerində İrəvan quberniyası təşkil olundu və bölgə imperiyanın inzibati sisteminə uyğun şəkildə idarə edilməyə başladı.
Mənbələrdə xüsusi yer tutan faktlardan biri rus şərqşünası İvan Şopenin 1830-cu illərdə apardığı kameral siyahıyaalma materiallarıdır. Həmin sənədlərdə İrəvan şəhəri və ətraf ərazilərin əhalisi haqqında statistik məlumatlar yer alır.
Araşdırmaçılar hesab edirlər ki, XVII-XIX əsrlərə aid arxiv materialları bölgənin tarixi keçmişini və həmin dövrdə baş verən siyasi-demoqrafik prosesləri öyrənmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu sənədlər İrəvanın tarixinin müxtəlif mərhələlərinə işıq salan vacib mənbələr kimi qiymətləndirilir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
