Qərbi Azərbaycan, Dərələyəz mahalı – Qovuşuq kəndi
Qovuşuq kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi Dərələyəz mahalında, keçmiş İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında yerləşən qədim yaşayış məntəqələrindən biri olub. Kənd sonrakı dövrdə Keşişkənd (indiki Yeğeqnadzor) rayonunun ərazisinə daxil edilib. Mənbələrdə kənd rayon mərkəzindən təxminən 10 kilometr şimal-şərqdə, Ələyəz çayının sahilində göstərilir.
Qovuşuq adının maraqlı tarixçəsi
Qovuşuq adı kəndin coğrafi mövqeyi ilə əlaqələndirilir. Professor Həsən Mirzəyevin araşdırmalarında qeyd olunur ki, kənd ərazisində ətrafdan gələn dörd çay qovuşur, həmçinin ətraf yaşayış məntəqələrinə gedən yolların bir neçə istiqaməti burada birləşirdi. Buna görə kəndin Qovuşuq adlandırıldığı izah edilir.
Toponim müxtəlif mənbələrdə Qovuşuq, Qavuşuq və Qavışıq, Qafqazın beşverstlik xəritəsində isə Qovşuq formasında qeydə alınıb. Azərbaycan onomastikası üzrə tədqiqatlarda Qovuşuq adı Dərələyəzin türk mənşəli toponimləri sırasında araşdırılıb.
Bəzi mənbələr kəndin adının orta əsrlərdən məlum olduğunu və tarixən əsas karvan yollarından birinin üzərində yerləşdiyini bildirir. Bu məlumatlarda Qovuşuğun strateji coğrafi mövqeyinə də diqqət çəkilir.
Qovuşuq – su mənbələri və təbiəti ilə seçilən kənd
Qovuşuq ərazisinin təbii xüsusiyyətlərindən biri çoxsaylı su mənbələri olub. Həsən Mirzəyevin Dərələyəz toponimləri və hidronimləri ilə bağlı araşdırmalarında kənddə 10 arx, 4 çay, 32 bulaq və 1 göl olduğu qeyd edilir.
Kəndin təbiəti və təsərrüfat həyatı ilə bağlı xatirələrdə isə qoz bağlarının xüsusi yer tutduğu vurğulanır. Qovuşuq haqqında hazırlanmış etnoqrafik materiallarda yüzillik qoz ağaclarından, kənd sakinlərinin qozçuluqdan əldə etdikləri gəlirdən və qoz ləpəsindən yağ çıxaran dəyirmandan bəhs edilir.
Bu xüsusiyyətlər Qovuşuğun yalnız yaşayış məntəqəsi deyil, həm də özünəməxsus təsərrüfat və məişət ənənələri olan kənd kimi formalaşdığını göstərir.
Əhalisi – XIX əsrdən XX əsrin sonlarına qədər
Tarixi statistik məlumatlar Qovuşuqda azərbaycanlı əhalinin uzun müddət üstünlük təşkil etdiyini göstərir.
Mənbələrdə kənd əhalisinin sayı belə göstərilir:
- 1831-ci il – 96 nəfər
- 1873-cü il – 158 nəfər
- 1886-cı il – 190 nəfər
- 1897-ci il – 232 nəfər
- 1904-cü il – 172 nəfər
- 1914-cü il – 190 nəfər
- 1916-cı il – 376 nəfər
1831-ci ilin kameral təsvirinə dair akademik araşdırmada isə Qovuşuqda 18 ailənin, ümumilikdə 96 nəfərin yaşadığı və onların qaraçorluların Hacısamlı tayfasına mənsub olduğu göstərilir.
1918-ci ildə kənd sakinlərinin deportasiyaya məruz qaldığı, sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra sağ qalanların bir hissəsinin doğma kəndə qayıtdığı qeyd edilir. 1922-ci ildə kənddə 138, 1926-cı ildə 260, 1931-ci ildə isə 325 nəfərin yaşadığı barədə məlumatlar var.
Qovuşuq və Həsən Mirzəyev
Qovuşuğun tarixində xüsusi iz qoyan şəxslərdən biri professor Həsən Mirzəyevdir.
Azərbaycanın tanınmış dilçi alimi, türkoloq və elm xadimi Həsən İbrahim oğlu Mirzəyev 26 noyabr 1927-ci ildə Dərələyəz mahalının Qovuşuq kəndində anadan olub. O, orta təhsilini başa vurduqdan sonra Naxçıvan Dövlət Müəllimlər İnstitutunda və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda təhsil alıb.
Həsən Mirzəyev əmək fəaliyyətinə məhz doğma kəndində – Qovuşuq orta məktəbində müəllim kimi başlayıb. Daha sonra həmin məktəbin direktoru işləyib və elmi fəaliyyətini Azərbaycan dilçiliyinin, xüsusilə onomastikanın araşdırılmasına həsr edib.
Onun Dərələyəz toponimləri ilə bağlı araşdırmaları Qovuşuq kəndinin tarixi, etnik adları, toponimləri və hidronimlərinin öyrənilməsi baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Elmi biblioqrafiyalarda alimin “Dərələyəz Qovuşuq kəndinin etnik adları, toponim və hidronimlər” adlı tədqiqatı da qeyd olunur.
Qovuşuğun sonuncu sakinləri
Qovuşuq kəndinin Azərbaycanlı sakinləri XX əsrin sonlarında da burada yaşamaqda davam ediblər. Mənbələrdə kənddə 1987-ci ildə təxminən 800 nəfər azərbaycanlının yaşadığı göstərilir. 1988-ci ildə baş verən deportasiya nəticəsində kənd sakinləri öz doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur olublar. Bir mənbədə Qovuşuğun sonuncu sakininin 30 noyabr 1988-ci ildə kənddən çıxarıldığı qeyd edilir.
Beləliklə, Qovuşuq həm qədim toponimi, həm su mənbələri və təbii-coğrafi xüsusiyyətləri, həm də Həsən Mirzəyev kimi görkəmli ziyalının doğulduğu yurd olması ilə Dərələyəz mahalının yadda qalan yaşayış məntəqələrindən biridir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
