Sürməli qalası – Qərbi Azərbaycanın qədim müdafiə istehkamlarından biri
Sürməli qalası Qərbi Azərbaycanın tarixi Sürməli mahalında, Araz çayı hövzəsində yerləşən qədim müdafiə tikililərindən biri hesab olunur. Qala strateji baxımdan olduqca əlverişli ərazidə inşa edilmiş, Sürməli düzünə, Araz vadisinə və bölgədən keçən mühüm ticarət yollarına nəzarət etmək məqsədi daşıyıb. Tarixi mənbələrdə qala haqqında geniş məlumatlar qorunmasa da, onun bölgənin hərbi-siyasi həyatında mühüm rol oynadığı məlumdur.
Sürməli mahalı tarix boyu Azərbaycan dövlətlərinin və türk hakimiyyətlərinin mühüm yaşayış məskənlərindən biri olub. Bölgə müxtəlif dövrlərdə Səlcuqların, Atabəylərin, Elxanilərin, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin, daha sonra isə Səfəvilərin hakimiyyəti altında inkişaf edib. XVI–XVIII əsrlərdə Sürməli mahalı İrəvan bəylərbəyliyinin, sonralar isə İrəvan xanlığının əsas inzibati bölgələrindən biri sayılırdı. Qala da həmin dövrlərdə sərhədlərin müdafiəsi və təhlükəsizliyin təmin olunmasında mühüm istehkam kimi istifadə edilirdi.
Sürməli qalasının tikintisində əsasən yonulmuş daşlardan istifadə olunduğu ehtimal edilir. Divarların qalınlığı və hündürlüyü düşmən hücumlarına qarşı davamlı müdafiə yaratmağa hesablanmışdı. Qalanın daxilində əsgərlərin yerləşməsi üçün otaqların, su ehtiyatının saxlanılması üçün xüsusi yerlərin və müşahidə məntəqələrinin olduğu güman edilir. Bu xüsusiyyətlər həmin dövr Azərbaycan qalalarının ümumi memarlıq ənənələrinə uyğun idi.
XVIII əsrin sonu – XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqaz uğrunda gedən müharibələr zamanı Sürməli mahalı mühüm hərbi əraziyə çevrildi. 1827-ci ildə Rusiya qoşunlarının İrəvan xanlığına yürüşü zamanı bölgədə yerləşən istehkamlar, o cümlədən Sürməli ətrafındakı müdafiə məntəqələri ciddi dağıntılara məruz qaldı. 1828-ci ildə bağlanan Türkmənçay müqaviləsindən sonra Sürməli mahalı Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edildi və qala əvvəlki hərbi əhəmiyyətini itirdi. Zaman keçdikcə tikilinin böyük hissəsi dağıldı və yalnız bəzi qalıqları günümüzədək gəlib çatdı.
Sürməli mahalı əsrlər boyu Azərbaycan türklərinin sıx yaşadığı qədim yurdlardan biri olub. XIX əsrin əvvəllərinə qədər bölgənin əhalisinin əsas hissəsini azərbaycanlılar təşkil edirdi. Sonrakı dövrlərdə bölgənin etnik tərkibində ciddi dəyişikliklər baş verdi və bu dəyişikliklər tarixi-mədəni irsə də təsirsiz ötüşmədi. Bir çox qədim abidələr kimi Sürməli qalası da baxımsız qaldı və zamanın təsiri nəticəsində ciddi şəkildə dağıldı.
Bu gün Sürməli qalası Qərbi Azərbaycanın zəngin tarixi irsini əks etdirən mühüm abidələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Qala həm bölgənin qədim müdafiə sistemi, həm də Azərbaycan memarlıq ənənələrinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Tarixçilər hesab edirlər ki, gələcək arxeoloji tədqiqatlar bu istehkamın tikilmə tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri və bölgənin hərbi tarixində oynadığı rol haqqında daha dolğun məlumatların əldə olunmasına imkan verə bilər.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
