Dərələyəz mahalının qədim Azərbaycan yaşayış məntəqələrindən biri olan Zeytə kəndi öz tarixi, coğrafi mövqeyi və keçmişdə burada yaşamış insanların taleyi ilə yadda qalıb. Tarixi mənbələrdə müxtəlif adlarla xatırlanan kənd İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasına, sonrakı dövrdə isə Paşalı və Əzizbəyov rayonlarına aid olub. Hazırda kənd Ermənistanın Vayots Dzor vilayətinin ərazisində yerləşir.
Zeytə kəndi rayon mərkəzindən təxminən 7 kilometr cənub-qərbdə, Zeytədərəsi çayının sahilində, dəniz səviyyəsindən təqribən 1650 metr yüksəklikdə yerləşirdi. Bu çay Arpaçayın qollarından biri kimi göstərilir. Müxtəlif mənbələrdə kəndin adı Zeytə, Zeyvə, Zeta, Çopma və Çomap formalarında qeyd olunur. Bu ad variantları kəndin tarixi toponimiyasının araşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Tarixi statistik məlumatlar Zeytə kəndində azərbaycanlı əhalinin uzun müddət yaşadığını göstərir. Mənbələrə əsasən, 1831-ci ildə kənddə 67 nəfər, 1873-cü ildə 224 nəfər, 1886-cı ildə 261 nəfər, 1897-ci ildə isə 324 nəfər azərbaycanlı yaşayırdı. 1916-cı ilə aid məlumatda bu rəqəm 403 nəfər göstərilir.
Kəndin tarixi XX əsrin əvvəllərində ağır hadisələrlə yadda qalıb. Zeytə haqqında dərc olunan tarixi materiallarda 1905–1907-ci illərdə bölgədə baş verən qarşıdurmalar, eləcə də 1918-ci ildə kənd sakinlərinin hücumlara məruz qalması və bir hissəsinin doğma yurdunu tərk edərək Naxçıvana üz tutması barədə məlumatlar yer alır. Bu hadisələr kənd əhalisinin həyatına ciddi təsir göstərib.
Mənbədə göstərilən statistikaya görə, 1922-ci ildə Zeytəyə qayıdan azərbaycanlıların sayı 34 nəfər olub. Sonrakı illərdə əhali tədricən artaraq 1926-cı ildə 147 nəfərə, 1931-ci ildə isə 228 nəfərə çatıb. Bu rəqəmlər kənd həyatının yenidən bərpa olunduğunu göstərir.
Zeytə kəndinin tarixində 1988-ci il də mühüm dönüş nöqtəsi olub. Həmin ilin noyabrında kənddə yaşayan azərbaycanlıların deportasiyası nəticəsində sakinlər öz doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur qalıblar. Kəndin adı isə 3 aprel 1991-ci il tarixli qərarla dəyişdirilərək Zedeya formasında rəsmiləşdirilib.
Zeytə kəndinin tarixi yalnız keçmişdəki yaşayış məskəninin hekayəsi deyil. Bu tarix burada yaşamış insanların həyatını, nəsillərdən-nəsillərə ötürülən xatirələri və doğma yurda bağlılığı əks etdirir. Bu gün Zeytənin adı və tarixi Dərələyəzin yaddaşında, onu unutmayan insanların xatirələrində yaşamaqda davam edir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
