Qərbi Azərbaycan kəndləri – Hərhər
Hərhər kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi Dərələyəz mahalında, keçmiş Paşalı rayonunun ərazisində yerləşən qədim Azərbaycan kəndlərindən biridir. Kənd rayon mərkəzindən təxminən 17 kilometr şimal-qərbdə, Herherçayın yanında, dəniz səviyyəsindən təxminən 1680 metr yüksəklikdə yerləşirdi.
Kəndin adına 1728-ci ildə tərtib edilmiş “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə “Hərhər”, Qafqazın beşverstlik xəritəsində isə “Qerqer (Herher)” formasında rast gəlinir. Mənbələrdə kəndin VIII əsrdə “Erern” adı ilə xatırlandığı da qeyd olunur. Hazırda kəndin adı Gərgər (Gerger) formasında işlənir.
Hərhər uzun müddət azərbaycanlıların yaşadığı kəndlərdən biri olub. 1831-ci ildə kənddə 213 nəfər azərbaycanlı yaşayırdı. 1873-cü ildə onların sayı 647, 1886-cı ildə 656, 1897-ci ildə 1047, 1914-cü ildə isə 1220 nəfər təşkil edirdi.
1918-ci ildə kəndin azərbaycanlı əhalisi deportasiyaya məruz qalıb. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra sağ qalan sakinlərin bir hissəsi doğma kəndə qayıdıb. 1922-ci ildə Hərhərdə 156, 1926-cı ildə 220, 1931-ci ildə isə 278 azərbaycanlı yaşadığı göstərilir. 1948–1953-cü illərdə SSRİ hökumətinin xüsusi qərarı ilə kənddə qalan azərbaycanlılar da Azərbaycana köçürülüb.
Hərhərin diqqətçəkən tarixi abidələrindən biri kənddə yerləşən 1291-ci il tarixli məbəddir. Mənbələrdə bu abidənin Qarqar tayfası tərəfindən tikildiyi, qəhvəyi tuf daşından inşa edildiyi və ətrafında qədim qəbiristanlığın olduğu qeyd olunur.
Məbəd yüksək ərazidə yerləşdiyindən ətraf yolları və yaşayış məntəqələrini müşahidə etmək mümkün olub. Tikili iki bir-birinə bitişik kompleksdən ibarətdir və orta əsr memarlığının xüsusiyyətlərini özündə saxlayır.
Beləliklə, Hərhər həm qədim toponimi, həm çoxəsrlik yaşayış tarixi, həm də tarixi abidəsi ilə Qərbi Azərbaycanın yaddaşda qalan kəndlərindən biridir. 1948–1953-cü illər deportasiyasından sonra kəndin azərbaycanlı əhalisi öz doğma yurdundan tamamilə çıxarılıb.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
