Qafan mahalı tarixən Azərbaycan torpaqlarının ayrılmaz hissəsi olmaqla yanaşı, əsrlər boyu Zəngəzur bölgəsinin əsas və strateji mahallarından biri kimi formalaşıb. Mahal indiki Ermənistan Respublikasının Sünik (Zəngəzur) vilayətinin cənub hissəsində yerləşir və tarixi mənbələrdə Azərbaycan türklərinin kompakt şəkildə yaşadığı qədim yaşayış məkanı kimi qeyd olunur. Coğrafi mövqeyi, zəngin təbii sərvətləri və mədəni irsi Qafan mahalına Zəngəzur bölgəsində xüsusi əhəmiyyət qazandırıb.
Qafan mahalının ərazisi əsasən dağlıq və dağətəyi relyefdən ibarət olub. Buradan axan çaylar, münbit torpaqlar, geniş yaylaqlar və meşəlik sahələr kənd təsərrüfatının inkişafı üçün əlverişli şərait yaradıb. Əhali əsasən əkinçilik, maldarlıq, bağçılıq, arıçılıq və sənətkarlıqla məşğul olub. Bu baxımdan Qafan mahalı Zəngəzurun iqtisadi həyatında mühüm yer tutub.
Tarixi sənədlərə əsasən Qafan mahalına Qarakilsə, Girətağ, Dığ, Şəki, Əynəzur, Pirçivan, Vartanəzur, Acıbac, Çaykənd, Almalıq, Dəstəkerd, Zeyvə, Şabadın, Ərəfsə, Muşkan, Ağudi və onlarla digər kənd daxil olub. Bu yaşayış məntəqələrinin böyük əksəriyyəti əsrlər boyu azərbaycanlılar tərəfindən salınıb, burada milli-mənəvi dəyərlər, adət-ənənələr, folklor və özünəməxsus həyat tərzi formalaşıb. Hər bir kəndin ayrıca tayfası, nəsil və tarixi yaddaşı mövcud olub.
Qafan mahalı zəngin tarixi-memarlıq irsi ilə də seçilib. Mahal ərazisində məscidlər, müsəlman qəbiristanlıqları, türbələr, pirlər, körpülər və qədim yaşayış yerlərinin izləri mövcud idi. Xüsusilə qəbiristanlıqlarda ərəb əlifbası ilə yazılmış başdaşıları, Qurani-Kərim ayələri və türk adları bu torpaqların Azərbaycan xalqına məxsusluğunu açıq şəkildə sübut edirdi. Bir çox ziyarətgahlar bölgə əhalisi üçün müqəddəs məkan hesab olunurdu.
Qafan mahalının tarixi siyasi proseslərlə də sıx bağlıdır. XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının bölgəni işğal etməsindən sonra mahalın idarəetmə sistemi dəyişdirildi. Bu dövrdən etibarən bölgəyə kənardan ermənilərin köçürülməsi prosesi başlandı və bu, demoqrafik vəziyyətə ciddi təsir göstərdi. Buna baxmayaraq, uzun müddət Qafan mahalında azərbaycanlılar sayca üstün olmuşdur.
XX əsrin əvvəllərində, xüsusilə 1905–1907 və 1918–1920-ci illərdə Qafan mahalı ağır faciələrlə üzləşdi. Erməni silahlı dəstələrinin hücumları nəticəsində azərbaycanlı kəndləri dağıdıldı, dinc əhali qətlə yetirildi, yüzlərlə ailə doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur oldu.
Sovet hakimiyyəti illərində də Qafan mahalında yaşayan azərbaycanlılara qarşı sistemli təzyiqlər davam etdirildi. 1948–1953-cü illərdə həyata keçirilən kütləvi deportasiya zamanı mahalın azərbaycanlı əhalisi zorla Azərbaycan Respublikasının müxtəlif bölgələrinə köçürüldü. Nəticədə əsrlər boyu formalaşmış azərbaycanlı yaşayış məkanları boşaldıldı, kənd adları dəyişdirildi və tarixi izlərin silinməsinə cəhd göstərildi.
Deportasiyadan sonra mahalda qalan azsaylı azərbaycanlı əhali də mərhələli şəkildə bölgədən çıxarıldı. Beləliklə, Qafan mahalının etnik tərkibi süni şəkildə dəyişdirildi, azərbaycanlılara məxsus mədəni və dini irs ya dağıdıldı, ya da mənimsənildi. Məscidlər və qəbiristanlıqlar baxımsız vəziyyətə salındı, bir çox tarixi abidələr məhv edildi.
Bu gün Qafan mahalı Qərbi Azərbaycan tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilir. Mahalın kəndləri, dəyişdirilmiş toponimləri, dağıdılmış abidələri və zorla köçürülmüş əhalisinin xatirəsi Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında yaşayır. Arxiv sənədləri, tarixi xəritələr, elmi mənbələr və deportasiya şahidlərinin xatirələri Qafan mahalının əsl sahiblərinin kimliyini bir daha təsdiqləyir.
Qafan mahalının tarixi təkcə keçmişin xatırlanması deyil, eyni zamanda gələcək nəsillərə ötürülməli olan milli irsdir. Bu torpaqlar Azərbaycan xalqının mədəni varlığının, tarixi yaddaşının və əzəli yurd yerlərinin canlı sübutudur.
Qafan mahalından zorla deportasiya edilmiş azərbaycanlıların və onların nəsillərinin doğma torpaqlarına qayıdışı beynəlxalq hüquq normalarına əsaslanan qanuni və tarixi haqqdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının, Avropa Şurasının və digər beynəlxalq qurumların sənədlərində məcburi köçkünlərin öz yurdlarına təhlükəsiz və ləyaqətli qayıdış hüququ açıq şəkildə təsbit olunmuşdur. Qərbi Azərbaycandan, o cümlədən Qafan mahalından deportasiya edilmiş əhali bu hüququn daşıyıcısıdır.
Qayıdış prosesi revanşizm və qarşıdurma deyil, tarixi ədalətin bərpası, insan hüquqlarının təmin edilməsi və sülhə əsaslanan birgəyaşayışın mümkünlüyü prinsiplərinə söykənir. Azərbaycan xalqı Qafan mahalına qayıdışı mədəni irsin bərpası, dağıdılmış yaşayış məkanlarının yenidən dirçəldilməsi və tarixi yaddaşın qorunması kimi dəyərləndirir.
Bu gün Qafan mahalı ilə bağlı aparılan elmi araşdırmalar, arxivlərin üzə çıxarılması, xəritələrin və deportasiya şahidlərinin xatirələrinin toplanması Qərbi azərbaycanlıların qayıdış konsepsiyasının möhkəm tarixi əsaslara söykəndiyini göstərir. Qafan mahalına qayıdış yalnız bir bölgənin deyil, bütövlükdə Qərbi Azərbaycanın tarixi həqiqətlərinin tanınması deməkdir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
