Qafan qalası Qərbi Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin mühüm abidələrindən biri hesab olunur.
Qərbi Azərbaycanın tarixi irsi sırasında mühüm yer tutan Qafan qalası qədim Zəngəzur bölgəsinin ən tanınmış müdafiə istehkamlarından biri hesab olunur. Qala tarixi Qafan mahalı ərazisində, indiki Kapan şəhərinin yaxınlığında yüksək qayalıqlar üzərində yerləşir. Coğrafi mövqeyi baxımından əlverişli yerdə salınmış bu istehkam uzun əsrlər boyunca bölgənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rol oynamışdır.
Tarixi mənbələrdə Qafan qalasının orta əsrlərdə Zəngəzur bölgəsinin əsas hərbi dayaq məntəqələrindən biri olduğu qeyd edilir. Dağlarla əhatə olunan ərazidə tikilməsi qalaya həm təbii, həm də hərbi üstünlük qazandırmışdı. Buradan ətraf vadiləri, dağ keçidlərini və mühüm yolları nəzarətdə saxlamaq mümkün idi. Məhz buna görə qala uzun müddət bölgədə hakimiyyət uğrunda mübarizələrin əsas strateji nöqtələrindən biri olmuşdur.
Qalanın tikintisində iri həcmli yonulmuş daşlardan istifadə edilmiş, müdafiə divarları relyefə uyğun şəkildə inşa olunmuşdur. Sıldırım qayalar təbii müdafiə səddi rolunu oynadığından istehkamın yalnız müəyyən hissələrində əlavə divarlar və bürclər tikilmişdi. Tarixçilərin fikrincə, qala daxilində yaşayış binaları, əsgərlərin yerləşdiyi otaqlar, ərzaq anbarları, su ehtiyatı üçün hovuzlar və müşahidə məntəqələri mövcud olub.
Qafan qalasının yerləşdiyi ərazi tarix boyu mühüm ticarət yollarının kəsişməsində yerləşdiyindən burada həm iqtisadi, həm də hərbi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyan hadisələr baş verib. Bölgəyə gələn karvanların təhlükəsizliyi, ətraf yaşayış məntəqələrinin qorunması və sərhədlərin müdafiəsi bu qaladan idarə edilirdi. Müharibə dövrlərində ətraf kəndlərin əhalisi də təhlükə zamanı qalaya sığınırdı.
Əsrlər ərzində qala müxtəlif müharibələrə, hücumlara və təbii aşınmalara məruz qaldığından onun böyük hissəsi dağılıb. Buna baxmayaraq, bu gün də divar qalıqları, müdafiə istehkamlarının izləri və qədim tikinti elementləri qalmaqdadır. Arxeoloji baxımdan Qafan qalası bölgənin orta əsr hərbi memarlığını öyrənmək üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan abidələrdən hesab edilir.
Qafan qalası yalnız hərbi istehkam deyil, həm də Zəngəzurun qədim tarixinin canlı şahididir. Onun yerləşdiyi dağlıq ərazi, möhtəşəm qayalıqlar və strateji mövqeyi qədim dövrdə qalaların necə böyük ustalıqla inşa edildiyini göstərir. Bu xüsusiyyətlər Qafan qalasını Qərbi Azərbaycanın digər tarixi qalaları sırasında seçilən abidələrdən birinə çevirir.
Bu gün Qafan qalasının qalıqları bölgənin zəngin tarixi irsinin mühüm nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Tarixçilər və tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu qala Qərbi Azərbaycanın orta əsrlər dövründə mövcud olmuş müdafiə sisteminin mühüm hissələrindən biri olub və gələcək nəsillər üçün qorunmalı olan qiymətli mədəni irs nümunəsidir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
