Qərbi Azərbaycanın tarixi yaşayış məntəqələrindən biri olan Voxçaberd kəndi (Oxçuberd) tarixi keçmişi, toponimik xüsusiyyətləri və azərbaycanlıların bölgədəki yaşayış tarixi baxımından diqqət çəkir. Hazırda Ermənistan Respublikasının Kotayk vilayətində yerləşən kənd müxtəlif mənbələrdə fərqli adlarla qeyd olunur.
Tarixi mənbələrdə kəndin adı Oxçaberd və Oxçubert formalarında göstərilir. 1590-cı ildə tərtib edilmiş “İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri”ndə Oxçaberd adlı yaşayış məntəqəsinin qeyd olunması bu kəndin tarixinin əsrlər əvvələ gedib çıxdığını göstərən mühüm məlumatlardan biridir.
Qərbi Azərbaycanla bağlı mənbələrdə verilən statistik məlumatlara əsasən, XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində Voxçaberd kəndində azərbaycanlılar yaşayıblar. Həmin məlumatlarda 1831-ci ildə kənddə 73, 1873-cü ildə 180, 1897-ci ildə 171, 1914-cü ildə isə 298 azərbaycanlının yaşadığı göstərilir.
1918-ci ildə kəndin azərbaycanlı əhalisinin bölgədə baş verən zorakılıqlar nəticəsində yurdlarını tərk etdiyi bildirilir. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra azərbaycanlıların bir hissəsi kəndə qayıtsa da, sonrakı illərdə əhalinin tərkibi yenidən dəyişib. 1947-ci il dekabrın 23-də SSRİ Nazirlər Soveti tərəfindən qəbul edilmiş qərar əsasında Ermənistan SSR-də yaşayan azərbaycanlıların Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi prosesi Voxçaberd kəndinin azərbaycanlı əhalisinə də təsir göstərib.
Kəndin adı Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafi adlarının öyrənilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan mənbələrində toponimin “Oxçu” və “bert” sözləri ilə əlaqələndirildiyi bildirilir. Bununla belə, adın mənşəyinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi üçün dilçilik və tarixi mənbələr əsasında əlavə araşdırmalara ehtiyac var.
Voxçaberd kəndinin tarixi yalnız bir yaşayış məntəqəsinin keçmişindən ibarət deyil. Kənd haqqında məlumatların toplanması, tarixi sənədlərin araşdırılması və demoqrafik dəyişikliklərin öyrənilməsi Qərbi Azərbaycanın tarixi irsinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Tarixi sənədlərin, arxiv materiallarının və toponimik məlumatların sistemli şəkildə araşdırılması keçmişin daha dolğun mənzərəsini yaratmağa imkan verir.
Bu baxımdan Voxçaberd kəndi Qərbi Azərbaycanda azərbaycanlıların yaşayış tarixinin, tarixi coğrafi adların və nəsillərdən-nəsillərə ötürülən yurd xatirələrinin öyrənilməsi üçün diqqətəlayiq nümunələrdən biridir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
