Zəngəzurun tarixi son yüz ilin hadisələrindən ibarət deyil. Bu bölgənin kökləri minilliklər öncəyə dayanır və hər addımında türk izləri görünür. Qədim kurqanlar, Nüvədi kitabələri, Qoşundaş daşları, həmçinin yüzlərlə türk mənşəli kənd, dağ, çay adları bu ərazidə oğuz və prototürk tayfalarının çox qədimdən yaşadığını açıq şəkildə göstərir.
Elmi araşdırmalar da bunu təsdiqləyir: “Zəngəzur” sözünün özü türk “Zəngi” tayfasının adı ilə bağlıdır və “sur” sözü ilə birləşib yaranıb. Bu ad nə sonradan dəyişdirilib, nə də başqa xalqlardan götürülüb – əsli-kökü türklərə məxsusdur.
Səfəvilər dövründə, ondan əvvəl və sonra burada yaşayan əhalinin böyük hissəsini türk tayfaları təşkil edirdi. Zəngəzur qədim Albaniya dövlətinin mühüm bölgələrindən biri olmuşdu və prototürk boylarının mədəniyyət izi burada aydın görünürdü.
Bu gün tarixçilər bir məqamı xüsusi vurğulayırlar:
Zəngəzurun tarixi nə uydurma, nə də mübahisəli məsələdir – bu torpaq türkün qədim yurdudur və bunu həm arxeologiya, həm toponimika, həm də yazılı mənbələr təsdiqləyir.
“Zəngəzur nədən və kimlərdən alındı? Bu sual hər zaman insanı düşünməyə vadar edir.
Zəngəzurun Azərbaycandan necə alındığını başa düşmək üçün sadəcə XX əsrin əvvəlinə baxmaq kifayətdir. O dövrdə bölgənin əsas əhalisi azərbaycanlılar – türk-müsəlman sakinlər idi. Lakin 1905–1906 və 1918–1920-ci illərdə erməni silahlı dəstələrinin törətdiyi qırğınlar nəticəsində kəndlər yandırıldı, yüzlərlə ailə qətlə yetirildi, on minlərlə insan öz yurdundan didərgin salındı. Bu, təsadüfi yox, planlı şəkildə aparılan demoqrafik dəyişiklik siyasəti idi.
Ardınca Sovet hakimiyyəti quruldu və məsələ tamamilə siyasi qərarlarla həll olundu. 1920–1921-ci illərdə Moskva rəhbərliyi Zəngəzurun böyük hissəsini Azərbaycandan ayıraraq Ermənistana verdi. Bu, heç bir tarixi və hüquqi əsas olmadan, sırf regionda ermənipərəst qüvvələrin siyasətilə erməniləri yerləşdirmək üçün atılan addım idi.
Bu qərarın nəticəsi ağır oldu:
Azərbaycan Naxçıvanla birbaşa quru əlaqəsini itirdi, yüz illər boyu Azərbaycan torpağı olan Zəngəzur süni şəkildə siyasi xəritədən qoparıldı.
Ən acı həqiqət isə budur!
Zəngəzur xalqdan yox, məhz Azərbaycandan alındı və siyasi hədiyyə kimi Ermənistana verildi.
Bir məsələ hər zaman sual olaraq qalırdı. Zəngəzur niyə hədəf seçildi?
Zəngəzurun hədəf seçilməsi səbəbsiz deyildi. Bu ərazi həm coğrafi, həm iqtisadi, həm də mədəni baxımdan bölgənin ən strateji nöqtələrindən biridir. Zəngəzur Anadolu ilə Qarabağı, Naxçıvanla Cənubi Azərbaycanı birləşdirən təbii yol idi. Yəni kim Zəngəzura sahib olurdusa, bütün bölgənin hərəkətinə nəzarət etmək imkanı qazanırdı.
Erməni silahlı dəstələri və daha sonra Sovet siyasəti Zəngəzuru ələ keçirməklə həm Azərbaycanla türk dünyası arasındakı əlaqəni qırdı, həm də bölgənin tarixini özlərinə uyğun şəkildə dəyişdirməyə çalışdı. Ancaq tarix elə bir şeydir ki, gizlətmək olmur – Zəngəzurun hər daşında türk izləri yaşayır.
Buradan köçürülən azərbaycanlılar bu torpağın mədəniyyətini, adət-ənənəsini, xatirələrini bu günə qədər qoruyub saxlayır və gələcək nəsillərə ötürür. Onların yaddaşında qalanlar, həmçinin bölgədə qalan abidələr min illərin türk tarixini yaşatmaqdadır.
Bu səbəbdən Zəngəzur sadəcə bir bölgə deyil –
Türk dünyasının birləşdirici qapısı, strateji dayağı və tarixi yaddaşının mühüm hissəsidir.
Bu gün Zəngəzurla bağlı deyilən və yazılanlar yalnız keçmişin xatırladılması deyil. Bu, tarixi ədalətin bərpası, mədəni yaddaşın qorunması və həqiqətin bütün dünyaya çatdırılması deməkdir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
