Qərbi Azərbaycan kəndləri – Arçut
Arçut Qərbi Azərbaycanın tarixi Pəmbək mahalında, keçmiş İrəvan quberniyasının Loru-Pəmbək qəzasında yerləşən qədim Azərbaycan kəndlərindən biri olub. Sonrakı inzibati bölgüdə kənd Böyük Qarakilsə (Quqark) rayonunun tərkibində olub. Arçut Bozabdal dağının ətəyində, Pəmbək çayının yaxınlığında yerləşib. Kəndin Böyük Qarakilsə şəhərindən təxminən 5–6 kilometr şimal-qərbdə yerləşdiyi göstərilir.
Arçut adının mənası
Arçut toponimi maraqlı etimologiyası ilə seçilir. Mənbələrdə kənd adının “artuç” – ardıc bitkisi sözündən yarandığı və fitotoponim olduğu qeyd edilir. Kənd sakinlərinin öz yaşayış məntəqəsini Ardıc adı ilə də tanıdığı barədə məlumatlar var. Bəzi izahlarda Arçut adı “Ardıc çayı” və ya “Ardıc ağaclarının məskəni” mənaları ilə əlaqələndirilir.
Kəndin adı çar Rusiyası dövrünə aid Qafqazın beşverstlik xəritəsində də “Arçut” formasında göstərilib.
Qədim yaşayış izləri
Arçut ərazisi qədim yaşayış və mədəniyyət izləri ilə zəngin olub. Mənbələrdə kənddə VII–XIV əsrlərə aid arxeoloji materialların, yaşayış yerlərinin, qəbiristanlıqların, məişət əşyalarının, əkinçilik alətlərinin, silahların, saxsı qabların və zinət əşyalarının aşkarlandığı bildirilir.
Kəndin ərazisindəki Böyük Nalbənd və Kiçik Nalbənd kimi yer adları da burada qədim təsərrüfat həyatının izlərini əks etdirən toponimlər sırasında qeyd olunur.
1041-ci ilin məscidi
Arçutun tarixi irsi içərisində ən diqqətçəkən abidələrdən biri Arçut kənd məscidi olub. Mənbələrdə məscidin 1041-ci ildə tikildiyi və Qarakilsə rayonu ərazisindəki ən qədim məscidlərdən biri olduğu göstərilir.
Kənddə məscidin fəaliyyətinin daha sonrakı dövrlərdə də davam etdiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Mənbələrdə 1711-ci ildən etibarən kənddə məscidin və dini-mədəni ənənələrin mövcud olduğu qeyd edilir. Xıdır Nəbi bayramı və qodu oynatmaq kimi folklor nümunələri də kəndin yerli mədəni yaddaşının bir hissəsi kimi təqdim olunur.
Bu gün məscidin özü və kənddəki digər Azərbaycan izlərini daşıyan bəzi abidələrin dağıdıldığı, onların yalnız xarabalıqlarının qaldığı bildirilir.
Arçutun əhalisi
Tarixi statistik məlumatlarda Arçutda uzun müddət Azərbaycanlı əhalinin yaşadığı göstərilir. 1831-ci ildə kənddə 137, 1873-cü ildə 357, 1886-cı ildə 477, 1897-ci ildə 574, 1914-cü ildə isə 759 nəfər azərbaycanlı qeydə alınıb.
1918-ci il hadisələri zamanı kənd sakinlərinin qırğın və deportasiyalara məruz qaldığı, sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra sağ qalan azərbaycanlıların bir qisminin doğma kəndə qayıtdığı barədə məlumatlar mövcuddur. Sonrakı onilliklərdə kənddə Azərbaycanlı əhali yenidən artıb. Mənbəyə görə, 1979-cu ildə Arçutda 2172 nəfər azərbaycanlı yaşayırdı.
1988-ci il deportasiyası
Arçut kəndinin azərbaycanlı əhalisi 1988-ci ilin noyabrında kənddən çıxarılıb. Mənbələr bu hadisəni zorakı qovulma və deportasiya kimi təqdim edir.
Beləliklə, kəndin çoxəsrlik Azərbaycan toponimi, məscidi, qəbiristanlıqları və digər tarixi-mədəni izləri Arçutun Qərbi Azərbaycanın tarixi yaşayış məntəqələrindən biri olduğunu göstərən əsas mənbələr sırasında yer alır.
Arçut – Pəmbəyin tarixi kəndlərindən biri
Arçutun tarixi yalnız bir kəndin keçmişi ilə məhdudlaşmır. Onun adı Pəmbək mahalının tarixi coğrafiyası, qədim toponimləri, arxeoloji tapıntıları və Azərbaycanlı əhalinin yaşayış tarixinin araşdırılması baxımından da diqqət çəkir.
Bu gün Arçut adı müxtəlif mənbələrdə tarixi kənd adı kimi qorunur. Kəndin digər adı olan Ardıc isə onun toponiminin mənşəyi ilə bağlı yaddaşı yaşadır.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
