Qərbi Azərbaycan İcması tərəfindən təşkil olunan “Mədəni irs və qayıdış hüququ: Ermənistandan didərgin salınmış azərbaycanlıların mədəni irsinin bərpası – ədalətə, barışığa və sülhə aparan yol kimi” mövzusunda III Beynəlxalq Konfrans çərçivəsində III paneldə “Qeyri-maddi irs: qayıdışın canlı əsaslarının dirçəldilməsi” mövzusunda İordaniya Haşimi Universitetinin Queen Rania adına Turizm və İrs Fakültəsinin professoru Moh’d Wahib Ali Husseinin çıxışı dinlənilib.
Professor Hussein çıxışında həm maddi, həm də qeyri-maddi mədəni irsin millət kimliyi və tarixi davamlılıq üçün vacib olduğunu vurğulayıb. O bildirib ki, uzunmüddətli münaqişə zonalarında irs bəzən siyasi məqsədlərlə dəyişdirilə, laqeyd edilə və ya mənimsənilə bilər. Cənubi Qafqaz bu dinamikanın nümunəsidir: onilliklərdir davam edən Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi Azərbaycan irsinin məhv edilməsi və mənimsənilməsi ilə bağlı qarşılıqlı iddialara səbəb olub.
Hussein qeyd edib ki, irs düzgün sənədləşdirildikdə, hüquqi və icma mərkəzli qorunma tədbirləri ilə həm tarixi silinmənin düzəldicisi, həm də münaqişədən sonrakı barışığın təməli kimi fəaliyyət göstərə bilər. Bu kontekstdə rəqəmsal texnologiyalar – 3D modelləşdirmə, virtual reallıq, peyk şəkilləri və hava fotoqrafiyası – irsin qorunması, monitorinqi və gələcək nəsillər üçün nümayiş etdirilməsi üçün əsas vasitələr hesab edilir.
Professor Hussein, Ermənistan ərazilərində yerləşən Azərbaycan maddi və qeyri-maddi irsinin qorunmasının beynəlxalq hüquq, etnoqrafik perspektiv və mütəxəssis dəstəyi ilə sistemli şəkildə həyata keçirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Bu sahədə kollektiv iştirak tələb edən məlumat bazasının yaradılması zərurətini qeyd edib. Layihənin hüquqi çərçivə və turizm, antik əşyalar və irs sektorlarının birgə səyləri ilə dəstəklənməsinin vacibliyi xüsusilə vurğulanıb.
Çıxışda həmçinin qeyri-maddi irsin – muğam, aşıq sənəti, ənənəvi xalçaçılıq, Novruz bayramı, Lahıc mis sənətkarlığı və kulinariya adətləri – münaqişədən təsirlənmiş icmalar üçün önəmindən bəhs edilib. Professor bildirib ki, köç və məcburi yerdəyişmə bu irsin ötürülməsini və yaşamasını təhlükə altına qoyur.
Nəticə olaraq, Hussein Ermənistan ərazilərində Azərbaycan mədəni irsinin qorunması və sənədləşdirilməsi üçün “Ermənistanda Azərbaycan Mədəni İrsi üçün Verilənlər Bazası və İnformasiya Sistemi”nin yaradılmasını təklif edib. Bu təşəbbüs gələcək nəsillər üçün Qərbi Azərbaycan irsinin qorunmasının təmin edilməsi kimi dəyərləndirilib.
