Nərədüz kəndi keçmiş İrəvan quberniyasının Yeni Bəyazid qəzasında, sonralar Kəvər (Yeni Bəyazid, Kamo) rayonunda yerləşib. Hazırda Ermənistanın Geğarkunik vilayətinin ərazisinə daxildir. Kənd Kəvər şəhərinin yaxınlığında, dəniz səviyyəsindən təxminən 1920 metr yüksəklikdə yerləşir. Tarixi mənbələrdə yaşayış məntəqəsinin adı Nərədüz, Noraduz və Noratus formalarında qeyd olunub.
Azərbaycanlıların işlətdiyi Nərədüz adının mənşəyi ilə bağlı tədqiqatlarda fərqli izahlar mövcuddur. Qərbi Azərbaycanla bağlı mənbələrdə toponimin türk dillərində “sıldırım qayalıq”, “dərin dərə”, “uçurum” mənalarında işlənən “nori” sözü ilə “düz” sözünün birləşməsindən yarandığı bildirilir. Bununla belə, adın mənşəyi barədə yekdil elmi fikir yoxdur və başqa etimoloji izahlar da mövcuddur.
Nərədüzün tarixi əhəmiyyətini göstərən əsas məkanlardan biri kəndin qədim qəbiristanlığıdır. Ərazidə müxtəlif dövrlərə aid kurqanlar, qəbirüstü daşlar və digər arxeoloji abidələr qeydə alınıb. Qəbiristanlıqda X əsrə aid xaçdaşları, XIII əsr alban xaçdaşları və XIV əsrin əvvəllərinə aid müsəlman qəbirüstü sənduqələri haqqında məlumatlar var. 1305-ci ilə aid olduğu bildirilən sənduqə də kəndin orta əsrlər tarixini əks etdirən nümunələrdəndir.
Kəndin qəbiristanlığında yerləşən məbədin IX əsrə aid olduğu göstərilir. Burada müxtəlif dini ənənələrə məxsus abidələrin yanaşı mövcudluğu Nərədüzün və bütövlükdə Göyçə bölgəsinin mürəkkəb tarixi-mədəni keçmişini öyrənmək baxımından əhəmiyyət daşıyır. Qərb hissədəki qədim kurqanlar da kəndin arxeoloji irsinin mühüm nümunələri sırasındadır.
Nərədüzün əhalisinin tarixi tərkibi ilə bağlı mənbələrdə fərqli məlumatlar yer alır. Qərbi Azərbaycan mənbələrində kənddə azərbaycanlıların yaşadığı, 1828-ci ildən sonra isə bölgəyə Türkiyədən ermənilərin köçürüldüyü bildirilir. Digər tədqiqatlarda isə kəndin orta əsrlərdən erməni yaşayış məskəni olması və əhalinin müxtəlif dövrlərdə Aləşkert və Artsap tərəflərindən köçməsi barədə məlumat verilir. Buna görə kəndin demoqrafik tarixini vahid və mübahisəsiz fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Bu gün Noratus adı ilə tanınan Nərədüz Göyçə mahalının tarixi toponimlərindən biri kimi yaddaşlarda yaşayır. Qədim qəbiristanlığı, kurqanları və müxtəlif dövrlərə aid daş abidələri kəndin zəngin tarixi irsini nümayiş etdirir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov














