Zal xan məscidi – İrəvanın qədim memarlıq incilərindən biri
Zal xan məscidi Qərbi Azərbaycanın tarixi İrəvan şəhərinin Qala və Təpəbaşı məhəllələri arasında yerləşən məşhur dini-memarlıq abidələrindən biri idi. Tarixi mənbələrə görə, məscid 1679-cu il zəlzələsindən sonra inşa edilmiş, üzərindəki kitabədə isə tikilmə tarixi kimi 1687-ci il göstərilmişdir. Məscid həmin dövrdə İrəvan bəylərbəyi Zal xanın adı ilə tanınmış və sonradan “Zal xan məscidi” adlandırılmışdır.
Xarici memarlıq üslubuna görə Zal xan məscidi Göy məscidə bənzəyirdi. Məscidin geniş həyəti, sərin bağçası, ikimərtəbəli mədrəsə binası və çoxsaylı hücrələri vardı. Uzun illər ərzində bu məscid İrəvanın dini, elmi və ictimai həyatının mühüm mərkəzlərindən biri olmuşdur.
İrəvan xanlığı dövründə burada dini mərasimlərlə yanaşı, maarifçilik fəaliyyəti də həyata keçirilirdi. Mədrəsədə dini elmlər tədris edilir, şəhərin elm və mədəniyyət həyatına töhfə verilirdi.
1928-ci ildə məscidin böyük ibadət zalı sökülmüş, onun yerində “Erivan” hoteli tikilmişdir. Sonrakı illərdə hotel yenidən qurulmuş, məscidin ikimərtəbəli binası isə müxtəlif dövrlərdə sərgi salonu kimi istifadə edilmişdir.
Zal xan məscidi bu gün Qərbi Azərbaycanın zəngin dini-memarlıq irsinin mühüm nümunələrindən biri kimi xatırlanır. Tarixi mənbələrdə o, İrəvan şəhərinin ən gözəl məscidlərindən biri kimi təsvir olunur və şəhərin memarlıq simasının ayrılmaz hissəsi hesab edilir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
