Qafan rayonu, Müsəlləm kəndi
Müsəlləm kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi Zəngəzur mahalında, keçmiş Qafan rayonunun Oxçu dərəsində yerləşən Azərbaycan kəndlərindən biri olub. Mənbələrdə kəndin Qafan rayon mərkəzindən təxminən 17 kilometr şimal-qərbdə, Oxçu çayının sağ sahilində, Əcili çayının solunda yerləşdiyi göstərilir.
Müsəlləm – Oxçu dərəsinin qədim kəndlərindən biri
Müsəlləm tarixən Oxçu dərəsinin kəndlərindən biri kimi qeyd olunur. Qərbi Azərbaycanla bağlı mənbələrdə Oxçu dərəsinin Qafan qalasından Oxçu-Şabadin istiqamətinə qədər uzandığı və burada Müsəlləm, Əfsərli, Əcili, Oxçu, Atqız və digər kəndlərin yerləşdiyi bildirilir.
Kəndin adı həmçinin Zəngəzur haqqında tarixi materiallarda Qafan rayonunun türk kəndləri sırasında çəkilir.
Müsəlləm adının mənası
Toponimlə bağlı mənbələrdə Müsəlləm adının şəxs adı əsasında yarandığı və antroponim olduğu göstərilir. Yəni kəndin adı müəyyən bir şəxs adı ilə əlaqələndirilir.
Bu baxımdan Müsəlləm kəndinin adı Qafan bölgəsində qorunub qalmış qədim türk mənşəli toponimik qatın nümunələrindən biri kimi təqdim olunur.
Kəndin əhalisi
Tarixi statistik məlumatlarda Müsəlləmdə azərbaycanlı əhalinin sayı belə göstərilir:
- 1897-ci il – 34 nəfər
- 1922-ci il – 36 nəfər
- 1926-cı il – 44 nəfər
- 1931-ci il – 104 nəfər
Başqa bir mənbədə isə kəndin sonrakı dövrdə 500-dən çox əhalisinin olduğu qeyd edilir. Kənd böyüdükcə ətraf dağlıq ərazilərdə, o cümlədən Əcili və Əfsərli kəndlərində yaşayan azərbaycanlıların bir hissəsinin Müsəlləmdə məskunlaşdığı bildirilir.
1918-ci ilin faciəsi
Müsəlləm kəndi 1918-ci ildə ağır hadisələrlə üzləşib. Mənbələrdə kəndin dağıdılıb-yandırıldığı, əhalinin bir hissəsinin öldürüldüyü, digər hissəsinin isə kənddən qovulduğu qeyd olunur.
Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra sakinlərin bir hissəsi geri qayıdıb. Daha sonra ətraf kəndlərdən gələn azərbaycanlıların da burada məskunlaşması nəticəsində Müsəlləmin əhalisi artıb.
Kənddə məktəb və tibb məntəqəsi fəaliyyət göstərib
Müsəlləm sonrakı illərdə inkişaf edən kəndlərdən biri olub. Mənbələrdə burada 8 illik məktəb, klub, kitabxana və tibb məntəqəsinin fəaliyyət göstərdiyi qeyd olunur. Kənddə 500-dən çox insanın yaşadığı dövr də olub.
1988-ci il deportasiyası
Müsəlləmin Azərbaycanlı sakinləri 1988-ci ilin noyabrında öz doğma yurdlarından deportasiya ediliblər. Prezident Kitabxanasının Zəngəzurla bağlı materiallarında Müsəlləm 1988–1991-ci illərdə Qafan rayonundan azərbaycanlıların deportasiya edildiyi yaşayış məntəqələri sırasında göstərilir.
1988-ci il üzrə hazırlanmış siyahıda Müsəlləmin adı Qafan rayonu – Musallam formasında da qeyd olunur və kənddə həmin vaxt 85 ailə, 562 nəfər əhalinin olduğu göstərilir.
Bu rəqəm əvvəlki illərin statistik göstəriciləri ilə müqayisədə kəndin XX əsrdə necə böyüdüyünü də göstərir.
Müsəlləmin yaddaşda qalan adı
Müsəlləm bu gün Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalı və Qafan bölgəsi ilə bağlı tarixi yaddaşda adı qorunan kəndlərdəndir. Oxçu dərəsinin mühüm yaşayış məntəqələrindən biri olan kənd həm coğrafi mövqeyi, həm də azərbaycanlı əhalisinin tarixi ilə seçilir.
Müsəlləmin adı 1988-ci ildə Qafan rayonundan deportasiya edilən azərbaycanlı yaşayış məntəqələrinin siyahısında da yer alır.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
