Qərbi Azərbaycan İcması tərəfindən təşkil olunan “Mədəni irs və qayıdış hüququ: Ermənistandan didərgin salınmış azərbaycanlıların mədəni irsinin bərpası – ədalətə, barışığa və sülhə aparan yol kimi” mövzusunda III Beynəlxalq Konfrans çərçivəsində III paneldə Qeyri-maddi irs: qayıdışın canlı əsaslarının dirçəldilməsi mövzusu geniş müzakirə olunub.
Paneldə çıxış edən Bolqarıstan Elmlər Akademiyasının Balkan Araşdırmaları İnstitutunun professoru və Harvard Universitetində uzunmüddətli dəvət olunmuş tədqiqatçı Dr. Nadia Boyadjieva bildirib ki, qeyri-maddi mədəni irs yalnız tarixi yaddaşın qorunması deyil, həm də azərbaycanlıların öz tarixi torpaqlarına qayıtmasının canlı əsaslarını yaradan mühüm amildir. O, qayıdış prosesinin yalnız fiziki bərpa ilə kifayətlənmədiyini, dil, adət-ənənə, sənət, musiqi, folklor və digər mədəni elementlərin bərpasının da zəruri olduğunu vurğulayıb.
Dr. Boyadjieva çıxışında beynəlxalq təcrübələrdən də danışıb və qeyd edib ki, qeyri-maddi mədəni irsin qorunması və bərpası prosesində yalnız dövlət və beynəlxalq təşkilatların deyil, icmaların da aktiv iştirak etməsi vacibdir. O, xüsusilə Cənubi Qafqaz və Balkan regionlarında aparılan layihələrdən nümunələr gətirərək bildirib ki, mədəni irsin qorunması həm də icmaların kimliklərinin və sosial strukturlarının möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Professor həmçinin vurğulayıb ki, qayıdışın uğurla həyata keçirilməsi üçün tarixi və mədəni ədalətin bərpası, həmçinin icmaların dil və adət-ənənələrinə hörmətin təmin edilməsi zəruridir. O, mədəni irsin qorunmasının yalnız tarixi və hüquqi deyil, eyni zamanda sosial və iqtisadi əhəmiyyətini də qeyd edib, belə ki, mədəni irsin bərpası həm də yerli iqtisadiyyatın canlanmasına, turizm potensialının artırılmasına və regionda uzunmüddətli sabitliyin təmin olunmasına töhfə verir.
Dr. Boyadjieva, həmçinin beynəlxalq əməkdaşlıq və paylaşılmış təcrübənin vacibliyini qeyd edib. Onun sözlərinə görə, qayıdan icmalar yalnız fiziki məkanlarına deyil, həm də mədəni və sosial həyatlarına qayıtmalıdırlar ki, bu da onların mədəni və sosial kimliyinin davamlılığını təmin edir.
