Pensiyaların artması hər il cəmiyyətin ən çox müzakirə etdiyi sosial-iqtisadi məsələlərdən biridir. Çünki burada söhbət yalnız dövlətin sosial xərclərinin artmasından və ya orta pensiyanın nominal məbləğinin yüksəlməsindən getmir. Əsas məsələ pensiyaçının əlində qalan vəsaitin gündəlik həyatında real olaraq nə qədər əlavə imkan yaratmasıdır. Bu baxımdan 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarının göstəriciləri maraqlı mənzərə ortaya qoyur.
Gündəm24.az globalinfo.az-a istinadən xəbər verir ki, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında pensiya ödənişlərinə 5,222 milyard manat vəsait yönəldilib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 488 milyon manat və ya 10 faiz çoxdur. Eyni zamanda orta aylıq pensiya 596 manata, yaşa görə orta aylıq pensiya isə 634 manata çatıb. İlk baxışdan bu göstəricilər pensiya təminatında ciddi nominal artım olduğunu göstərir. Lakin rəqəmlərin arxasındakı real mənzərəni görmək üçün inflyasiyanı və pensiyaçının xərclərinin strukturunu da nəzərə almaq lazımdır.
Burada mühüm məqam 9,3 faizlik indeksləşdirmə ilə orta pensiyanın təxminən 10 faiz artmasının eyni göstərici olmamasıdır. 2026-cı ilin əvvəlindən mövcud pensiyalar 9,3 faiz indeksləşdirilib. Orta pensiyanın illik müqayisədə 10 faiz artması isə yalnız indeksləşdirmə ilə izah olunmur. Yeni pensiya təyinatları, pensiyaçıların sayında və strukturunda dəyişikliklər də orta göstəriciyə təsir edə bilər. Lakin rəsmi açıqlamada həmin 10 faizlik artımın nə qədərinin indeksləşdirmə, nə qədərinin yeni təyinatlar və struktur dəyişiklikləri hesabına formalaşdığı ayrıca göstərilmir.
Ümumi pensiya xərclərindəki 10 faizlik artımı da eyni qaydada qiymətləndirmək lazımdır. 5,222 milyard manatlıq xərc yalnız fərdi pensiyaların artmasının nəticəsi deyil. Buraya pensiyaçıların sayı, yeni təyinatlar və ödənilən pensiyaların strukturu da təsir göstərir. Yəni dövlətin pensiyalara daha çox vəsait yönəltməsi avtomatik olaraq hər bir pensiyaçının gəlirinin eyni nisbətdə artması anlamına gəlmir.
Əsas məsələ isə pensiyanın nominal deyil, real artımıdır. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında istehlak qiymətləri 5,7 faiz, ərzaq məhsulları isə 6,9 faiz bahalaşıb. Bu halda pensiyanın nominal artımını təxminən 10 faiz, ümumi inflyasiyanı 5,7 faiz götürsək, sadələşdirilmiş hesabla real artım 4 faiz ətrafında olur. Deməli, pensiyanın 10 faiz artması onun alıcılıq qabiliyyətinin də 10 faiz yüksəlməsi demək deyil.
Pensiyaçılar üçün məsələ bir qədər də həssasdır. Çünki onların xərclərində ərzaq, kommunal ödənişlər, dərman və tibbi xidmətlərin xüsusi çəkisi yüksək ola bilər. Ərzaq qiymətlərinin ümumi inflyasiyadan daha sürətlə artması isə pensiyaçının hiss etdiyi bahalaşmanın rəsmi orta inflyasiyadan fərqlənməsinə səbəb ola bilər. Buna görə pensiyanın real artımını yalnız ümumi inflyasiya ilə hesablamaq müəyyən mənada şərti yanaşmadır.
596 manatlıq orta pensiya da özü-özlüyündə pensiyaçının sosial vəziyyətini tam göstərmir. Orta göstərici müxtəlif məbləğləri bir rəqəmdə birləşdirir. Yaşa görə orta pensiyanın 634 manat olması da pensiyaçıların gəlirlərinin eyni olmadığını göstərir. Daha real qiymətləndirmə üçün median pensiya, minimum və maksimum pensiyalar, müxtəlif pensiya qruplarının gəlirləri və onların əsas istehlak xərclərinə nisbəti barədə məlumatlar da vacibdir.
Digər tərəfdən, pensiyaların elektron və proaktiv təyinatının genişlənməsi sistemdə mühüm institusional dəyişiklikdir. 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında 26 min pensiya elektron sistem üzərindən proaktiv qaydada təyin edilib. 2019-cu ilin əvvəlindən bu yana belə təyinatların sayı 205 minə çatıb. Bu mexanizm vətəndaşın sənəd toplamaq və ayrıca müraciət etmək yükünü azaldır. Lakin elektron təyinatın genişlənməsi ilə pensiyanın alıcılıq qabiliyyətini bir-birindən ayırmaq lazımdır: birincisi pensiyanın alınması prosesini asanlaşdırır, ikincisi isə pensiyanın məbləği və qiymətlərin səviyyəsi ilə müəyyən olunur.
Beləliklə, 2026-cı ilin göstəriciləri pensiya təminatında həm nominal artımın, həm də müəyyən real artımın olduğunu göstərir. Amma 10 faizlik artımı birbaşa 10 faizlik rifah artımı kimi qəbul etmək düzgün olmaz. İnflyasiya həmin artımın bir hissəsini kompensasiya edir, ərzaq qiymətlərinin daha yüksək tempdə artması isə xüsusilə aşağı və orta pensiyalı vətəndaşların büdcəsinə əlavə təzyiq yaradır. Ona görə pensiya siyasətinin nəticəsini qiymətləndirərkən əsas göstərici dövlətin nə qədər vəsait xərcləməsi və ya orta pensiyanın neçə faiz artması deyil. Əsas göstərici pensiyaçının həmin vəsaitlə əvvəlki illə müqayisədə nə qədər ərzaq, dərman, kommunal xidmət və digər zəruri məhsul ala bilməsidir. Başqa sözlə, nominal rəqəmlər sosial siyasətin miqyasını, real alıcılıq qabiliyyəti isə onun vətəndaşın gündəlik həyatına təsirini göstərir.
