Son illərdə tələbələr xaricdə təhsil almağa daha çox maraq göstərir və müxtəlif ölkələrə üz tuturlar.
Xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələri ən çox maraqlandıran məsələlərdən biri də təqaüd proqramlarıdır.
AzEdu.az xaricdə təhsil imkanları və təqaüd sistemlərini araşdırıb:
Xaricdə təhsil almaq yalnız akademik diplom əldə etmək deyil, həm də fərqli mədəniyyətlərlə tanış olmaq və gələcək karyera imkanlarını genişləndirmək deməkdir.
Tələbələrin bu prosesdə qarşılaşdığı ən böyük maneə maliyyə xərcləri olduğu üçün təqaüd proqramları həyati əhəmiyyət daşıyır.
Müraciət etməzdən əvvəl xarici universitetlərin və dövlətlərin təklif etdiyi təqaüdlərin formalarını dərindən anlamaq lazımdır, çünki hər bir proqram fərqli maliyyə mexanizminə əsaslanır. Beynəlxalq təhsil sistemində ən çox rəğbət görən tam təqaüdlər (fully funded) tələbənin universitet təhsil haqqını, aylıq yaşayış xərclərini, tibbi sığortasını və gediş-dönüş aviabiletlərini tam qarşılayır, yəni tələbə əlavə heç bir vəsait ödəmədən təhsil alır. Digər bir kateqoriyaya aid olan təhsil haqqından azad olma proqramları (tuition waiver) universitetin illik oxuma xərcini sıfırlasa da, tələbə yemək, qalmaq və sığorta xərclərini şəxsi büdcəsi hesabına ödəməlidir. Qismən təqaüdlər (partial scholarship) isə təhsil haqqının yalnız müəyyən bir faizini (məsələn, rüsumun 30% və ya 50%-ni) qarşılayır və yerdə qalan məbləğ birbaşa namizədin üzərinə düşür.
Qlobal miqyasda ən çox müraciət olunan proqramların başında Almaniyanın DAAD təqaüd proqramı gəlir. Bu proqram əsasən magistratura və doktorantura (PhD) pillələri üçün nəzərdə tutulur və müraciət edənlərdən bakalavr dərəcəsində yüksək akademik nəticə (GPA) tələb edir. DAAD təqaüdünü qazanan magistr tələbələrinə aylıq təxminən 934 Avro, doktorantlara isə 1300 Avro civarında stipendiya verilir, həmçinin tibbi sığorta və yol xərcləri ödənilir. Almaniyada dövlət universitetləri onsuz da pulsuz olduğu üçün bu təqaüd tələbənin ölkədəki yüksək yaşayış xərclərini tamamilə sığortalayır.
Avropa İttifaqının ən prestijli layihəsi olan Erasmus Mundus Birgə Magistr proqramı isə tələbəyə tək bir universitetdə deyil, iki il ərzində ən azı iki və ya üç fərqli Avropa ölkəsində növbəli şəkildə oxumaq imkanı tanıyır. Bu tam maliyyələşdirilən proqram hər ay tələbənin hesabına adətən 1100–1500 avroya yaxın stipendiya köçürür, bütün səyahət, viza və sığorta xərclərini öz öhdəsinə götürür. Bu proqramın seçimlərində tələbənin bakalavr diplomunun ixtisası ilə müraciət etdiyi proqramın uyğunluğu və araşdırma potensialı ən kritik meyar sayılır.
Böyük Britaniyanın məşhur Chevening proqramı isə sadəcə dərslərində uğurlu olan deyil, gələcəkdə öz ölkəsində dəyişiklik yarada biləcək potensial liderlər axtarır. Bu proqram Böyük Britaniyada bir illik magistr təhsilinin haqqını, London və ya digər şəhərlərdəki yaşayış xərclərini, viza rüsumunu və gediş-dönüş təyyarə biletlərini tam qarşılayır. Chevening təqaüdünün ən mühüm şərtlərindən biri namizədin müraciət zamanı ən azı iki illik (2800 saat) iş və ya könüllülük təcrübəsinə sahib olmasıdır. Bundan əlavə, təqaüdün digər sərt şərti geri qayıtma öhdəliyidir; məzun olan hər bir şəxs təhsildən dərhal sonra mütləq öz ölkəsinə qayıtmalı və qazandığı təcrübəni orada tətbiq etmək üçün ən azı iki il ölkəsində yaşamalıdır.
ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən maliyyələşdirilən Fulbright proqramı da dünyanın ən nüfuzlu təqaüd sistemlərindən biridir. Fulbright əsasən magistratura və doktorantura səviyyəsində təhsil və yaşayış xərclərini tam qarşılayır. Proqramın əsas prinsiplərindən biri məzunların təhsildən sonra ölkələrinə geri dönərək qazandıqları bilikləri tətbiq etməsidir, lakin bu qayda ölkə və proqram növünə görə dəyişə bilər.
Asiya qitəsində isə Yaponiyanın MEXT proqramı tam təqaüd, aylıq yüksək stipendiya və aviabilet təklif edir, lakin onun digər proqramlardan fərqi qəbul prosesində Yaponiya səfirliyində keçirilən xüsusi yazılı test imtahanlarının və riyazi biliklərin yoxlanılmasının məcburi olmasıdır.
Daha çox tələbə qəbul edən və şərtləri nisbətən yumşaq olan regional proqramlar da mövcuddur. Türkiyə dövlətinin təqdim etdiyi Türkiyə Bursları həm bakalavr, həm magistr, həm də doktorantura pillələri üçün tam maliyyələşmə təklif edir. Bu proqram çərçivəsində tələbələr pulsuz dövlət yataqxanalarında yerləşdirilir, onlara aylıq cibxərcliyi verilir, tibbi sığorta təmin olunur və ildə bir mütəmadi aviabilet hədiyyə edilir. Türkiyə Burslarının ən böyük üstünlüyü, ilkin mərhələdə beynəlxalq dil sertifikatının məcburi olmamasıdır; proqrama qəbul edilən tələbələrə universitet dərslərindən əvvəl bir il pulsuz və intensiv türk dili kursu (TÖMER) keçirilir.
Avropada Macarıstanın Stipendium Hungaricum proqramı son illərdə ən çox müraciət edilən təqaüdlərdən biridir. Bu proqram tam təhsil haqqını, yataqxananı və aylıq stipendiyanı təmin edir. Bundan əlavə, bəzi hallarda yaşayış üçün əlavə kompensasiya da verilir. Qəbul şərtlərinə attestat və ya bakalavr diplomu, transkript (transcript), motivasiya məktubu və dil biliyi daxildir.
İtaliya hökumətinin MAECI təqaüd proqramı əsasən magistratura səviyyəsini əhatə edir və 6–9 aylıq qismən maliyyə dəstəyi verir. Bu ölkənin ən böyük üstünlüyü regional universitet təqaüdləridir (məsələn, DSU və ya EDISU). Bu regional təqaüdlər tələbənin dərslərinə görə deyil, ailəsinin illik gəlir səviyyəsinə görə verilir; gəliri aşağı olan tələbələrə pulsuz yataqxana, universitet yeməkxanasında gündəlik pulsuz yemək və illik təxminən 6000 Avro nağd pul ödənilir.
Şimali Amerikada Kanada universitetləri (University of Toronto, McGill University və s.) əsasən daxili universitet təqaüdləri və professorlar tərəfindən maliyyələşdirilən araşdırma qrantları təqdim edir. Bu təqaüdlər xüsusilə magistr və PhD səviyyəsində elmi fəaliyyət göstərən tələbələr üçün nəzərdə tutulur.
Təqaüd proqramlarına müraciət zamanı sənədlərin keyfiyyəti həlledici rol oynayır. Əsas sənədlərə pasport , diplom və ya təhsil arayışı, transkript, motivasiya məktubu və tövsiyə məktubları daxildir.
Bəzi ölkələrdə, xüsusilə ABŞ və Kanadada, təhsil sənədlərinin orijinallığını yoxlamaq üçün onların WES adlanan beynəlxalq agentlik tərəfindən qiymətləndirilməsi və ya sənədlərə beynəlxalq təsdiq möhürünün (Apostil) vurulması tələb olunur.
Sənədlər içərisində ən mühüm rolu motivasiya məktubu və tövsiyə məktubları oynayır. Motivasiya məktubunda tələbə öz gələcək hədəflərini, niyə məhz bu ölkəni və sahəni seçdiyini və bu təqaüdə niyə layiq olduğunu esse şəklində sübut etməlidir. Tövsiyə məktubları isə universitet professorları və ya iş yerindəki rəhbərlər tərəfindən yazılmalı, tələbənin intizamını və akademik bacarığını kənardan bir ekspert kimi təsdiqləməlidir. Qismən təqaüd proqramlarına müraciət edənlər və ya tam təqaüd alsa da viza səfirliyinə gedənlər üçün bank hesabı zəmanəti də vacibdir, çünki bu sənəd tələbənin fövqəladə hallarda özünü dolandıra biləcək maddi gücə sahib olduğunu nümayiş etdirir.
Nəhayət, ingilis dilli proqramlarda təhsil almaq üçün IELTS (minimum 6.5) və ya TOEFL (minimum 80-90) kimi beynəlxalq dil sertifikatları mütləq şərtdir. Lakin ixtisasın növünə və müraciət edilən regiona görə standartlaşdırılmış əlavə çətin imtahanlar da tələb olunur.
Məsələn, ABŞ, Kanada və bəzi Avropa universitetlərində mühəndislik, humanitar və ya dəqiq elmlər üzrə magistratura oxumaq istəyənlərdən məntiq və riyazi analitikanı yoxlayan GRE imtahanı nəticəsi tələb olunur.
Biznes, maliyyə və idarəetmə sahələrində (MBA) magistr oxumaq istəyənlər üçün isə qlobal səviyyədə GMAT imtahanı keçərlidir. Bakalavr pilləsinə birbaşa ABŞ və ya digər top reytinqli universitetlərdə başlamaq istəyən məktəblilər isə SAT imtahanından yüksək bal toplamalıdırlar.
Qlobal rəqabətin pik həddə çatdığı bu dövrdə təqaüd qazanmağın tək yolu prosesə dərslərin başlanmasından ən azı bir il öncə, yəni erkən başlamaqdır. Payız aylarında xaricdə dərslərə başlamaq istəyən bir tələbə bir əvvəlki ilin oktyabr-yanvar ayları aralığında bütün imtahanlarını bitirib sənədlərini göndərməlidir, çünki böyük təqaüd proqramlarının son müraciət tarixləri qışın əvvəlində bağlanır və gecikmiş müraciətlər qətiyyən qəbul edilmir.
