“2023-cü ilin sentyabrında keçirilən 23 saatlıq antiterror əməliyyatı Cənubi Qafqazın siyasi və təhlükəsizlik arxitekturasında fundamental dəyişikliklərin əsasını qoydu. Bu hadisənin əhəmiyyəti Azərbaycanın Qarabağ üzərində ərazi nəzarətini bərpa etməsi ilə məhdudlaşmır. Bu proses regiondakı qüvvələr nisbətini dəyişdirdi, Sovet İttifaqının dağılmasından sonra formalaşmış təhlükəsizlik düzəninə meydan oxudu və Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya, Türkiyə, İran, eləcə də daha geniş beynəlxalq ictimaiyyət arasında münasibətlərdə yeni mərhələnin yaranması üçün şərait formalaşdırdı”.
Bu sözləri Musavat.com-a açıqlamasında Böyük Britaniyanın tanınmış politoloqu Neil Vatson deyib.
Britaniyalı politoloq qeyd edib ki, 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin geosiyasi əhəmiyyəti Azərbaycanın Qarabağ üzərində ərazi nəzarətinin bərpasından daha genişdir:
“Əsas geosiyasi nəticə ondan ibarət oldu ki, regiondakı düzən həll olunmamış Ermənistan-Azərbaycan Qarabağ münaqişəsinin dominant olduğu mərhələdən çıxaraq, əsas məsələlərin sülhün şərtləri, beynəlxalq səviyyədə tanınmış dövlətlərin suverenliyi, nəqliyyat əlaqələri, sərhəd təhlükəsizliyi və regional təsirin bölüşdürülməsi ətrafında cəmləşdiyi yeni mərhələyə keçdi. Azərbaycan üçün 2023-cü ilin sentyabrı öz suveren əraziləri üzərində effektiv nəzarətin təmin olunmasına yönəlmiş onilliklər boyu davam edən səylərin kulminasiya nöqtəsi oldu. Ermənistan üçün isə bu hadisə işğal olunmuş ərazilərdə yaradılmış qanunsuz qurumun fəaliyyətinin sona çatması demək idi. Ərazi nəzarətinin bərpası münaqişənin əsas aspektlərindən birini həll etsə də, bu, avtomatik olaraq onun humanitar nəticələrinin aradan qaldırılması, davamlı barışığın təmin olunması və Azərbaycanla Ermənistan arasında mövcud məsələlərin tam həlli demək deyildi. 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin uzunmüddətli əhəmiyyəti yeni ərazi və siyasi reallıqların qarşılıqlı qəbul edilən hüquqi razılaşmalara, etibarlı təhlükəsizlik təminatlarına, dayanıqlı iqtisadi əməkdaşlığa və qonşu dövlətlər arasında normallaşmış münasibətlərə çevrilib-çevrilməyəcəyindən asılıdır”.
Politoloq Cənubi Qafqazda baş verən transformasiyanın yalnız 2023-cü ilin sentyabr hadisələri ilə izah edilə bilməyəcəyini də deyib. Onun sözlərinə görə, bu proses 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra bir-biri ilə əlaqəli bir sıra inkişafların nəticəsidir:
“Bu dəyişikliklər 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsindən əvvəl başlayan və sonrakı proseslərlə davam edən bir-biri ilə əlaqəli hadisələr zəncirinin nəticəsidir. 2024-cü ildə Rusiya tərəfindən bölgəyə yerləşdirilmiş “sülhməramlıların” mandatlarının müddəti başa çatmamış Qarabağdan çıxarılması Azərbaycan tərəfindən region üzərində birbaşa inzibati nəzarətin qurulmasına şərait yaratdı”.
Neil Vatson 2025-ci ildə Vaşinqtonda keçirilən sammiti də Cənubi Qafqazdakı proseslərin mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirib:
“Bu prosesin növbəti mühüm mərhələsi 2025-ci ildə Vaşinqtonda keçirilən sammit oldu. Həmin görüşdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan ABŞ Prezidenti Donald Trampın şahidliyi ilə birgə bəyannamə imzaladılar. Xarici işlər nazirləri sülh sazişinin razılaşdırılmış mətnini ilkinləşdirdilər və tərəflər onun imzalanması və ratifikasiyasına doğru növbəti addımların atılması barədə öhdəlik götürdülər. Bu il regionda qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində daha böyük irəliləyişlərin əsası qoyulub və Rusiyanın iştirakının minimum səviyyədə olduğu vahid Cənubi Qafqazın formalaşdırılması üçün zəmin yaranıb. ABŞ, Azərbaycan və Ermənistan sərhəd sabitliyi, tranzit, infrastruktur və ikitərəfli ticarət sahələrində irəliləyiş əldə edildiyini bildiriblər. ABŞ-nin dəstəklədiyi TRIPP nəqliyyat layihəsi də irəliləyiş əldə edib. Bununla belə, daha geniş sülh razılaşmasının yekunlaşdırılması üçün hələ də bir sıra hüquqi və siyasi addımların atılması tələb olunur. 2025-ci ilin avqustunda imzalanmış Vaşinqton Bəyannaməsi və sülh sazişinin ilkinləşdirilməsi ikitərəfli sülh müqaviləsinin yekun imzalanması və ratifikasiyası demək deyil. Bu prosesin formal şəkildə tamamlanması hələ də açıq məsələ olaraq qalır. Xüsusilə Ermənistan Konstitusiyasında yer alan və Azərbaycanın ərazisinə dair iddialarla əlaqələndirilən “Miatsum” müddəası diqqət mərkəzində olan məsələlərdən biridir.
2023-cü ilin sentyabrından sonra Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyinin strukturu da dəyişdi. Bakı getdikcə Ermənistanla dövlətlərarası münasibətlərin şərtlərinin müzakirəsinə, regional nəqliyyat infrastrukturunun inkişafına, Qarabağ və ətraf ərazilərə investisiyaların cəlb edilməsinə, eləcə də daha geniş Avrasiya iqtisadi şəbəkələrində mövqeyinin gücləndirilməsinə diqqət yönəldə bildi. Diqqət ərazi nəzarətinin bərpasından siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsinə doğru dəyişdi. 2025-ci ilin avqustunda qəbul edilmiş Vaşinqton Bəyannaməsi bu keçidi nümayiş etdirən mühüm nümunədir. Sənəddə sərhədlərin qarşılıqlı tanınması, ərazi əldə etmək məqsədilə gücdən istifadənin rədd edilməsi, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması və normallaşmış münasibətlərin inkişaf etdirilməsi kimi məsələlər öz əksini tapıb.
Şübhəsiz ki, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri Qarabağ münaqişəsinin bir mərhələsinin başa çatmasını və Cənubi Qafqazda daha geniş transformasiyanın sürətlənməsini göstərdi. Azərbaycan üçün ərazi üzərində effektiv nəzarətin bərpası xarici siyasətin əsas prioritetlərini dəyişdirdi. Regional bağlantılar, iqtisadi inkişaf, diplomatik əlaqələrin şaxələndirilməsi və sülhün institusional əsaslarının yaradılması daha böyük əhəmiyyət qazandı. Region üçün isə Rusiya “sülhməramlılarının” çıxarılması, Ermənistan-Azərbaycan arasında birbaşa danışıqların inkişafı və ABŞ-nin artan iştirakı regional təhlükəsizliyin və siyasi təsirin həyata keçirildiyi mexanizmləri dəyişdirdi.
2025-ci ilin avqustunda keçirilən Vaşinqton sammiti və daha sonra TRIPP çərçivəsinin inkişaf etdirilməsi göstərir ki, regional gündəm artıq ərazi mübahisəsindən dövlətlərarası münasibətlər, infrastruktur və iqtisadi inteqrasiya məsələlərinə doğru yönəlib. Bununla belə, transformasiya prosesi hələ başa çatmayıb. Rəsmi sülh sazişinin yekunlaşdırılması, sərhəd məsələləri, nəqliyyat infrastrukturunun qurulması və həllini gözləyən humanitar məsələlər hələ də siyasi və praktiki həllər tələb edir”.
N. Vatson onu da vurğulayıb ki, diqqət artıq ərazi nəzarətinin bərpasından siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsinə doğru dəyişib:
“Qarşıdakı illər üçün əsas geosiyasi məsələ yeni qüvvələr nisbətinin qarşılıqlı tanınmış suverenlik, proqnozlaşdırıla bilən dövlətlərarası münasibətlər və dayanıqlı iqtisadi əməkdaşlığa əsaslanan sabit regional düzənə çevrilib-çevrilməyəcəyidir. Azərbaycanın gələcək diplomatik mövqeyi isə beynəlxalq əlaqələrini nə dərəcədə şaxələndirə bilməsindən və münaqişədən sonrakı ilkin dövrdən kənarda da davamlılığını qoruyacaq regional mexanizmlərdə nə dərəcədə fəal iştirak etməsindən asılı olacaq”.
