Qərbi Azərbaycan İcmasının təşkilatçılığı ilə keçirilən “Mədəni irs və qayıdış hüququ” III Beynəlxalq Konfransında fransalı tarixçi-alim Dr. Maxime Gauin Ermənistanın XX əsrin əvvəllərindən 1990-cı illərin sonlarına qədər davam edən etnik təmizləmə siyasətini tarixi sənədlər üzərində təhlil edən geniş təqdimatla çıxış edib. Dr. Gauin çıxışında həm 1918–1921-ci illərdə, həm də 1986–1991-ci illərdə baş vermiş zorakılıqların regiona və erməni cəmiyyətinə vurduğu mənfi təsirləri göstərərək, sülhün və davamlı sabitliyin bərpasında qaçqınların geri dönüşünün həlledici rolunu vurğulayıb.
Dr. Gauin bildirib ki, arxiv materialları — o cümlədən Britaniya və Fransanın dövrün kəşfiyyat və diplomatik mənbələri — 1918–1920-ci illərdə İrəvan və ətraf bölgələrdə minlərlə azərbaycanlının qətlə yetirildiyini, on minlərlə insanın isə öz evlərindən qovulduğunu təsdiqləyir. Alimin sözlərinə görə, bu hadisələr yalnız insan itkiləri ilə məhdudlaşmayıb; eyni zamanda Ermənistanın beynəlxalq imicinə, daxili siyasi sabitliyinə və hərbi hazırlığına ağır zərbə vurub.
“Təcrübə göstərir ki, etnik təmizləmə siyasəti qısa müddətdə əldə edilən qələbə kimi görünə bilər, amma uzunmüddətli perspektivdə ölkəni zəiflədərək, regional təhlükəsizlik və iqtisadi dayanıqlığı pozur,” — deyə Dr. Gauin çıxışında vurğulayıb. O, 1920-ci ilin yaz və yayında İrəvan ətrafında bir sıra kəndlərin boşaldılmasının, dinc əhalinin kütləvi məhvinin və geniş miqyaslı qovulmaların məhz bu nəticələrə gətirib çıxardığını qeyd edib.
Konfrans materiallarında təqdim edilən sənədlər göstərir ki, Antanta dövlətlərinin — xüsusən Britaniya və Fransanın — müəyyən xəbərdarlıqları və müraciətləri Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən yetərincə nəzərə alınmayıb. Dr. Gauin bunun nəticələrinin 1920-ci ilin hərbi və siyasi məğlubiyyətində açıq şəkildə üzə çıxdığını bildirib.
1986–1991: yeni dalğa və nəticələr
Dr. Gauin etnik təmizləmənin növbəti böyük mərhələsinin 1986–1991-ci illərdə baş verdiyini xatırladıb. Bu dövrdə Ermənistan ərazisindən kütləvi şəkildə çıxarılan etnik azərbaycanlılar onilliklər boyu regionda davam edən qarşıdurma xəttini daha da dərinləşdirib. Alim vurğulayıb ki, həmin dönəmdəki zorakılıqlar və qovulmalar Sovet İttifaqının dağılma prosesinə əlavə gərginlik gətirib və uzun müddətli humanitar böhrana yol açıb.
Dr. Gauin həmçinin 1988–1991-ci illərdə baş verən hadisələrə dair arxiv və məhkəmə sənədlərindən nümunələr gətirərək, o dövrdəki zorakılıqların necə təşkilatlanmış və yönləndirilmiş məzmun daşıdığını diqqətə çatdırıb.
Sülh perspektivləri: geri qayıdış əsasdır
Tədqiqatçının çıxışının ən mühüm mesajlarından biri budur: regionda davamlı sülhün və qarşılıqlı etimadın bərpası üçün ən real yol — qovulmuş qaçqınların layiqli və təhlükəsiz şəkildə geri qaytarılmasıdır. Dr. Gauin bildirib ki, geri qayıdış yalnız tarixən haqlı tələb deyil, eyni zamanda Ermənistan üçün iqtisadi və intellektual canlanma baxımından da faydalıdır.
“Qaçqınların geri dönməsi Ermənistanın demoqrafik və intellektual yenilənməsinə imkan verə, iqtisadi rəqabət və mədəni müxtəlifliyi bərpa edə bilər,” — deyə o əlavə edib. Alim həmçinin regional əməkdaşlıq, hüquqi təminatlar və beynəlxalq monitorinq mexanizmlərinin bu prosesdə vacib rol oynayacağını vurğulayıb.
Konfransın əhəmiyyəti
Dr. Gauinin təqdimatı konfrans iştirakçıları və mütəxəssislər arasında geniş rezonans doğurub. Onun təqdim etdiyi arxiv faktları və analitik yanaşma Qərbi Azərbaycan məsələsinin tarixi və hüquqi aspektlərini daha aydın şəkildə işıqlandırmağa xidmət edib. Çıxış, eyni zamanda, beynəlxalq ictimaiyyət üçün qayıdış prosesinin hüquqi və praktik tələblərinə dair konkret çağırışlar təqdim edib.
