Oktyabrın 1-dən Azərbaycanda qiyməti 18 manat və ya daha aşağı olan bütün sabit genişzolaqlı internet tarifləri vahid minimum həddə — 25 manata keçiriləcək.
Dəyişiklik mobil rabitə və mobil internet paketlərinə şamil edilmir, yalnız fiber-optik və ADSL kimi sabit xətt xidmətlərini əhatə edir. Rəsmi izah tariflərin vahidləşdirilməsi və infrastrukturun inkişafı zərurəti ilə bağlıdır, amma qərarın iqtisadi məntiqi diqqətli təhlil tələb edir.
Nə dəyişir, kimin üçün dəyişir?
Hazırda bazarda 18 manata və ya daha ucuza fiber-optik yaxud ADSL xidməti təklif edən alternativ provayderlər mövcuddur. Bu o deməkdir ki, dəyişiklik təkcə iri operatorların qiymət siyasətini deyil, bütün bazar seqmentini, o cümlədən kiçik və regional provayderləri əhatə edəcək. Minlərlə abunəçi üçün ayda 7-15 manatlıq (10-18-dən 25-ə) məcburi xərc artımı deməkdir. Bu, ilk baxışdan texniki tənzimləmə kimi görünsə də, faktiki olaraq bazarın aşağı seqmentinin ləğvi deməkdir: 25 manatdan ucuz təklif etmək artıq mümkün olmayacaq.
“Vahidləşdirmə” arqumentinin iki üzü
Tariflərin vahidləşdirilməsi arqumenti adətən keyfiyyət standartlarının və infrastruktur investisiyalarının dayanıqlılığı ilə əsaslandırılır — ucuz tariflər şəbəkənin genişlənməsinə və texniki xidmətin keyfiyyətinə investisiyanı çətinləşdirə bilər. Bu, sənayedə tanınan arqumentdir və bəzi hallarda əsaslıdır: aşırı aşağı qiymətlər uzunmüddətli dövrdə xidmət keyfiyyətinin pisləşməsinə səbəb ola bilər.
Lakin bu arqumentin zəif nöqtəsi ondadır ki, minimum qiymət inzibati qərarla, bazar mexanizmi ilə deyil, inzibati qaydada müəyyən edilir. Normal rəqabət şəraitində qiymət səviyyəsini xərc strukturu, tələb-təklif balansı və texnoloji səmərəlilik formalaşdırır. Burada isə dövlət tənzimləyicisi bazarın aşağı hədddini, həm də kifayət qədər yüksək bir həddi özü təyin edir. Nəticə etibarı ilə, hazırda 18 manata səmərəli fəaliyyət göstərə bilən provayder də, bunu edə bilməyən provayder də eyni minimuma tabe olur. Bu, səmərəli oyunçunu cəzalandıran, səmərəsizi isə qorumaq riski daşıyan bir tənzimləmə formasıdır.
Rəqabət prinsipi ilə ziddiyyət
Azad bazar iqtisadiyyatının əsas prinsiplərindən biri budur ki, qiymət rəqabəti istehlakçı üçün fayda yaradan mexanizmdir — provayderlər daha ucuz və keyfiyyətli xidmət təklif etməklə bazar payı uğrunda mübarizə aparırlar. Minimum qiymətin inzibati qaydada müəyyən edilməsi məhz bu mexanizmi zəiflədir: qiymət artıq rəqabət alətinə deyil, tənzimləyici göstəricisinə çevrilir.
Bunun potensial nəticələri bir neçə istiqamətdə görünə bilər:
– İstehlakçı seçiminin daralması. Aşağı gəlirli abunəçilər üçün 18 manata qədər olan tarif çox vaxt yeganə əlçatan variant olub. Bu seçimin aradan qalxması internetin əlçatanlığına birbaşa təsir göstərə bilər.
– Qiymət əsaslı rəqabətin sıxışdırılması. Kiçik provayderlərin bazara giriş və orada qalma strategiyası çox vaxt aşağı qiymətə əsaslanır. Minimum tarif bu strategiyanı əlindən alır və rəqabəti yalnız keyfiyyət və marketinq müstəvisinə keçirir — bu da böyük, resurslu oyunçuların xeyrinə işləyə bilər. Nəticədə inhisarçılıq güclənəcək.
– Formal rəqabət, faktiki uyğunlaşma. Bazarda çoxlu provayder qalsa belə, hamısının eyni minimum qiymətdən başlaması bazarı “qiymət rəqabətindən” uzaqlaşdırıb, “xidmət fərqləndirməsinə” əsaslanan bir modelə sürükləyə bilər — bu, öz-özlüyündə mənfi deyil, amma azad bazar rəqabətindən fərqli bir formadır.
Əks arqument: tənzimləmənin məntiqi
Ədalətli olmaq üçün qeyd etmək lazımdır ki, telekommunikasiya kimi infrastruktur tutumlu sahələrdə tam sərbəst qiymət rəqabəti həmişə optimal nəticə vermir. Şəbəkə infrastrukturunun genişləndirilməsi, xüsusilə regionlarda, yüksək kapital tələb edir və çox aşağı tariflər bu investisiyanı maliyyələşdirməyi çətinləşdirə bilər. Bəzi ölkələrdə tənzimləyicilər məhz bu səbəbdən minimum keyfiyyət və qismən qiymət standartları tətbiq edir ki, “qiymət müharibəsi” xidmətin keyfiyyətinin aşağı düşməsinə səbəb olmasın. Bu baxımdan qərarın tam əsassız olduğunu iddia etmək düzgün olmazdı — sual daha çox tənzimləmənin formasında və şəffaflığındadır: minimum qiymətin necə hesablandığı, hansı xərc təhlilinə əsaslandığı açıqlanıbmı, sualı cavabsız qalır.
Yəni sabit internet tarifləri üçün vahid minimum qiymətin tətbiqi iki fərqli iqtisadi məntiqin toqquşmasını əks etdirir: bir tərəfdə infrastrukturun dayanıqlılığı və xidmət keyfiyyəti arqumenti, digər tərəfdə isə istehlakçı seçiminin məhdudlaşması və qiymət rəqabətinin zəifləməsi riski. Bu iki məntiqin tarazlığı yalnız qərarın şəffaflığı ilə ölçülə bilər — minimum həddin hansı xərc və keyfiyyət göstəricilərinə əsaslandığı ictimaiyyətə açıqlanmadan, tədbir sadəcə qiymət artımı kimi qəbul edilməyə məhkumdur. Əlavə olaraq, dəyişikliyin mobil internetə şamil olunmaması göstərir ki, rəqabət təzyiqi tam yox olmayacaq — lakin sabit xəttə ehtiyacı olan, xüsusilə yüksək sürət tələb edən abunəçilər üçün real alternativ seçim daralacaq. Son nəticədə, tənzimləyicinin əsas vəzifəsi yalnız qiyməti müəyyənləşdirmək deyil, bu addımın hansı ictimai maraqla əsaslandığını inandırıcı şəkildə izah etməkdir.//globalinfo.az
