Qərbi Zəngəzurun qayalara oyulmuş möhtəşəm kəndi – Xınzirək
Xınzirək, qədim adı ilə Qaranlıq dərə, Qərbi Zəngəzurun tarixi yaşayış məntəqələrindən biridir. Kənd Gorus şəhərindən təxminən 8 kilometr şərqdə, Laçın şəhərindən isə təxminən 15 kilometr qərbdə, Gorus-Xankəndi magistral yolunun yaxınlığında yerləşib. Kəndin adı türk toponimində “qaranlıq dərə”, “dərin dərə” və “böyük dərə” mənaları ilə izah olunur.
Xınzirəyin tarixi orta əsrlərə gedib çıxır. XIII əsrdə kənd Tatev icmasının tərkibində olub və həmin dövrdə Tatev icması Zəngəzurun 45 kəndini öz ətrafında birləşdirib. İcmanın rəhbərləri Tatev monastırında yerləşir, kənd sakinləri isə vergilərini icmaya ödəyirdilər.
Kəndin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri qayalara oyulmuş qədim yaşayış məskənləridir. Yaşayış evlərinin böyük hissəsi qayalarda qazılmış mağaralardan – kahalardan ibarət olub. Bəzi mağaralar o qədər yüksəklikdə yerləşirdi ki, onlara kəndirdən hazırlanmış pilləkənlərlə qalxılırdı. Qayalıq boyunca uzanan bu yaşayış məskənləri təxminən 3 kilometr məsafəni əhatə edirdi.
Qədim Xınzirəyin yaşayış quruluşu özünəməxsus olub. Dik yamaclarda yerləşən mağara evlərindən birinin damı digər mağara üçün həyət funksiyasını yerinə yetirirdi. Nəticədə yamac boyunca yerləşən evlər uzaqdan nəhəng, çoxmərtəbəli tikilini xatırladırdı. Bu qeyri-adi memarlıq quruluşu Qaranlıq dərəni bölgənin ən maraqlı qədim yaşayış məskənlərindən birinə çevirib.
Xınzirək həm də təbii gözəlliyi ilə seçilirdi. Qayalı dağ birləşmələri, dərin dərələr və qayalara oyulmuş yaşayış məskənləri kəndə xüsusi görünüş verirdi. Ərazinin iqlimi mülayim, torpaqları isə münbit olub. Kəndin ərazisi əsasən meşəlik olmayıb və əkinçilikdə dəmyə üsulundan istifadə edilib.
XX əsrin əvvəllərində Xınzirək kifayət qədər böyük yaşayış məntəqəsi idi. Həmin dövrdə kənddə 8 mindən çox əhalinin yaşadığı, 1913-cü ildə isə burada 27 dükan və 7 məktəbin fəaliyyət göstərdiyi qeyd olunur. Bu rəqəmlər Xınzirəyin həmin dövrdə yalnız kiçik dağ kəndi deyil, bölgənin mühüm yaşayış məntəqələrindən biri olduğunu göstərir.
Kəndin ətrafı tarixi abidələrlə də zəngin olub. Burada qədim qəbiristanlıq, antik qala, iki bulaqüstü abidə, bazilika və üç sovmə olduğu bildirilir. Qədim memarlıq nümunələrinin bir hissəsi sonrakı dövrlərdə baxımsızlıq və dağıntılar nəticəsində yararsız vəziyyətə düşüb.
Xınzirəyin tarixi taleyinin ən ağır səhifələrindən biri kəndin azərbaycanlı əhalisinin yurdlarından çıxarılması ilə bağlıdır. Mənbədə qeyd edilən məlumatlara görə, kənddə yaşayan azərbaycanlılar XX əsrin ortalarına qədər müxtəlif təzyiqlər və köçürmə siyasəti nəticəsində kəndi tərk etməyə məcbur ediliblər. 1950–1958-ci illərdə kəndin şimalındakı yaylada “Yeni Xınzirək” adlı yaşayış məntəqəsi salınıb. Lakin azərbaycanlıların burada məskunlaşmasına icazə verilməyib.
Sonrakı dövrdə köhnə yaşayış məntəqəsinin bəzi inzibati və yaşayış tikililərinin qalıqlarından yeni kənddə tikinti materialı kimi istifadə edildiyi bildirilir. Beləliklə, əsrlər boyu formalaşmış qədim yaşayış məkanı tədricən xarabalığa çevrilib.
Bu gün Köhnə Xınzirək ərazisi bölgənin ən çox ziyarət edilən tarixi məkanlarından biri kimi təqdim olunur. Qayalara oyulmuş mağaralar, qədim tikililərin qalıqları və dərənin möhtəşəm mənzərəsi turistlərin diqqətini çəkir. Bir vaxtlar yaşayış məntəqəsi olan ərazi indi əsasən tarixi və turistik məkan kimi tanınır.
Xınzirəyin müasir turizm infrastrukturunun mühüm hissələrindən biri asma körpüdür. 2012-ci ildə istifadəyə verilən körpünün uzunluğu təxminən 160 metr, dərədən hündürlüyü isə 63 metrdir. Körpü Köhnə Xınzirək ərazisi ilə yeni yaşayış məntəqəsini birləşdirir.
