Qərbi Azərbaycan, Pəmbək mahalı – Vartana kəndi
Vartana kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi Pəmbək mahalında, Böyük Qarakilsə rayonunda yerləşmiş qədim Azərbaycan yaşayış məntəqələrindən biri olub. Tarixi mənbələrdə kənd Vartana və Vartanlı adları ilə qeyd edilir. Sovet hakimiyyəti dövründə Böyük Qarakilsə (Quqark) rayonunun tərkibində olmuş, 1955-ci ildə adı dəyişdirilərək Şaumyan qoyulmuşdur.
Vartana kəndinin əhalisi haqqında məlumatlar müxtəlif tarixi mənbələrdə əksini tapıb. 1873-cü il siyahıyaalmasına dair məlumatlarda kənddə 343 azərbaycanlının və 257 erməninin yaşadığı göstərilir. 1886-cı ildə isə azərbaycanlıların sayı 550, ermənilərin sayı 299 nəfər kimi qeyd olunur. Bu rəqəmlər kəndin XIX əsrdə qarışıq əhaliyə malik olduğunu göstərir.
Vartana kəndinin tarixində ən ağır hadisələrdən biri 1918-ci ildə baş verib. Azərbaycan mənbələrində həmin il kənddə azərbaycanlı əhaliyə qarşı qırğın törədildiyi və 120 nəfərin yandırılaraq öldürüldüyü bildirilir. Xalq Qəzeti və digər nəşrlərdə də Vartanlı kəndində 1918-ci ildə törədilmiş qırğınlardan bəhs olunur. Bu hadisələrin təfərrüatlarını araşdırarkən tarixi sənədləri və şahid ifadələrini birgə nəzərdən keçirmək vacibdir.
Vartana kəndinin adı sovet dövründə dəyişdirilib. Mənbələrdə 1955-ci ildə kəndin Şaumyan adlandırıldığı, 1964-cü ildə Quqark rayonunun yaradılmasından sonra isə həmin rayonun inzibati ərazisinə daxil edildiyi göstərilir. Kəndin tarixi adının müxtəlif mənbələrdə Vartana və Vartanlı formalarında qorunması onun keçmişinin araşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
1988-ci il noyabrın 27-də Vartana kəndində azərbaycanlı sakinlərə qarşı ağır zorakılıqlar baş verib. Azərbaycan mətbuatında dərc olunmuş məlumatlarda həmin hadisələr zamanı 16 nəfərin öldürüldüyü bildirilir. Qurbanların adları arasında Məmmədov Süleyman Qəmbər oğlu, Alıyev Əhməd İsmayıl oğlu, Alıyev Abdulla Oruc oğlu, Hüseynova Leyli və İsgəndərov ailəsinin üzvləri qeyd olunur. Hadisələrdən sağ çıxan kənd sakinləri doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur olublar.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
