Vedibasar Qərbi Azərbaycanın ən qədim bölgələrindən biri olub və əsrlər boyu bu torpaqlarda türklər yaşayıb, öz yurdunu qurub. Bu ərazidə salınan kəndlər, karvan yolları, yaylalar – hamısı bizim babalarımızın izi, nəfəsi idi.
Bu torpağın dağında da, düzündə də azərbaycanlıların izi var. Hər daşında da, qayasında da bizim yaddaşımız yaşayır. Kökləri minilliklərə gedən Vedibasarın tarixi o qədər qədimdir ki, Nuh tufanı haqqında rəvayətlər belə bu yerlərlə bağlanır. Urartu, sak, kimmer kimi türk tayfalarının izi buradakı yurd yerlərində bu gün də görünür.
Bu bölgə əsrlərlə müxtəlif dövlətlərin tərkibində olub, amma yerli əhalinin əsasını hər zaman azərbaycanlılar təşkil edib. Bu, tarixdir, arxivdir, faktlardır. 1828-ci dən başlayan oyunlar, köçürülmələr bu torpaqlardan da yan keçmədi. Rusiya 1828-ci ildən sonra bölgədə elə siyasət yürütməyə başladı ki, Vedibasarın əsrlərlə formalaşmış etnik quruluşu alt-üst oldu. Türkmənçay müqaviləsi ilə bölgə Rusiyanın nəzarətinə keçəndən sonra burada azərbaycanlı kəndlərini boşaldıb, kütləvi şəkildə erməniləri gətirib yerləşdirdilər.
Bu torpaqların əzəli sakinləri olan türklər sıxışdırıldı, kəndlərimiz ya boşaldılırdı, ya da zorla əldən alınırdı. 1905–1920 illər Vedibasarın taleyinə qanla yazıldı. XX əsrin əvvəlləri Vedibasarda ən qanlı dövrlərdən biri oldu. 1905-ci ildən başlayaraq erməni daşnak dəstələri bölgədə qırğınlar törətdi. Kəndlər yandırıldı, günahsız insanlar öldürüldü, xalq öz yurdundan didərgin düşdü.
1917–1918-ci illərdə vəziyyət lap ağırlaşdı. Azərbaycanlılar öz kəndlərini qorumaq üçün “Milli Komitə”lər, silahlı dəstələr yaratmağa məcbur oldular. Bu illər xalqın həm dərdi, həm də qəhrəmanlıq salnaməsi kimi yadda qaldı. Sovet dövründə də Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra da vəziyyət dəyişmədi – sadəcə forma dəyişdi. 1940–1950-ci illərdə erməni rəhbərliyi yenə də “köçürmə planları” hazırlayırdı. Nəticədə isə, 1948–1953-cü illərdə minlərlə azərbaycanlı zorla köçürüldü, kəndlərimiz boşaldı,yurd yerlərimiz tədricən əldən çıxdı.
Bütün bunlar illərlə mərhələ-mərhələ aparılan bir siyasətin tərkib hissəsi idi. 1988 ildə isə son zərbəni vurdular. 1988-ci ildə bölgədə baş verən hadisələr azərbaycanlıların Vedibasarla olan fiziki bağını tamamilə qopardı. Ermənilər bu dəfə açıq şəkildə etnik təmizləmə siyasəti həyata keçirdilər. Azərbaycanlılara bir gecədə çıxma əmri verildi, evlər talandı, kəndlər yandırıldı, yüz illərlə ailənin yurdu bir neçə günün içində boşaldı. Dağıdılan kəndlər və yandırılan yaddaş tarixi silə bilmədi.
Vedibasar yüzlərlə illik kəndləri ilə seçilən bir bölgə idi. Amma XX əsrin sonuna yaxın, Qambarak,Qangli, Qimenkənd,Molla Əhməd,Şirəzh kimi kəndlər daşnak hücumları nəticəsində yerlə-yeksan edildi. Sovet dövründə qismən geri dönənlər olsa da, 1988-dən sonra heç kim qalmadı. Məscidlərimiz dağıdıldı, qəbiristanlıqlarımız söküldü, abidələrimiz yox edildi. Bu, təkcə torpaq itgisi deyil – xalqın yüz illik yaddaşına vurulan zərbə idi.
Vedibasar Azərbaycan tarixinin bir parçasıdır və bu ad nə qədər çalışsalar da yaddaşdan silinməyəcək. Buradakı hər yolun, hər dağın, hər çayın adı bizimlə bağlıdır. Bu gün o torpaqlarda başqaları yaşasa da, Vedibasarın sahibləri həmişə azərbaycanlılar olub və belə də qalacaq. Tarix həqiqəti nə qədər gizlətsələr də, yenə üzə çıxar.Bu gün həmin torpaqlarda başqa dövlətin bayrağı dalğalansa da, Vedibasarın hər qarışı, hər kəndi, hər bulağı orada yaşamış azərbaycanlının yaddaşındadır. O torpaqların adı, havası, suyu bizimdir və belə də qalacaq. Ən əsası isə, Azərbaycanlılar Vedibasara qayıdacaq. Bu, sadəcə arzu deyil – tarixi ədalətin bərpasıdır.
Niyə qayıdacağıq?
1. Çünki Vedibasar bizim ata-baba torpağımızdır. Bu faktı heç kim dəyişə bilməz. Əsrlər boyu burada yaşayanlar azərbaycanlılar olub – kəndlərimizin adından tutmuş qəbiristanlıqlara, yaylaq yollarına qədər hər şey bunu sübut edir.
2. Çünki xalq yaddaşı torpaqdan vaz keçmir. Nə qədər illər keçsə də, Vedibasar bizim yaddaşımızdan silinməyib – nə də silinəcək.
3. Çünki ədalət gec gələr, amma gələr. Tarix həmişə sonda öz yerini tapır. Bu gün necə ki Qarabağ qayıdıb, sabah da Vedibasar qayıdacaq. Heç kim xalqın iradəsinin qabağında dura bilməz.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
