Qərbi Azərbaycan məsələsi minlərlə soydaşımızın doğma yurdlarından zorla çıxarılması ilə bağlı tariximizin ən ağrılı və həssas mövzularından biridir. Bu gün həmin hadisələrin hüquqi-siyasi qiymətləndirilməsi, beynəlxalq müstəviyə çıxarılması və tarixi ədalətin bərpası istiqamətində ciddi addımlar atılır. Mövzu ətrafında Qərbi Azərbaycan İcmasının Sumqayıt nümayəndəliyinin sədri Ramiz İsmayılovla müsahibəni təqdim edirik:
– Ramiz müəllim, Qərbi Azərbaycan torpaqlarından azərbaycanlıların deportasiyası haqqında danışarkən ilk növbədə hansı tarixi həqiqətlərə diqqət yetirmək lazımdır?
– Qərbi Azərbaycandan soydaşlarımızın deportasiyası xalqımızın tarixində silinməz izlər qoyan ən ağrılı səhifələrdən biridir. Bu, bir günün və ya bir hadisənin nəticəsi olmayıb. XX əsr boyu müxtəlif mərhələlərdə həyata keçirilən məqsədyönlü deportasiyalar nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı öz dədə-baba yurdlarından didərgin salınıb. İrəvan, Göyçə, Zəngəzur, Dərələyəz, Vedibasar, Basarkeçər, Ağbaba kimi bölgələrdə əsrlər boyu yaşayan azərbaycanlılar doğma ocaqlarından ayrı düşüblər. Bu, təkcə insanların köçürülməsi deyil, bütöv bir xalqın yaddaşına, mədəniyyətinə və genofonduna vurulan ağır zərbə idi.
– Bu hadisələrin gələcək nəsillərə düzgün çatdırılması baxımından hansı məsələlər önəmlidir?
– Tarixi həqiqətlərin dərindən araşdırılması və gələcək nəsillərə sistemli şəkildə çatdırılması həyati əhəmiyyət kəsb edir. Biz bu mövzunu yalnız bir faciə kimi deyil, həm də milli kimlik və yaddaş məsələsi kimi dəyərləndirməliyik. Gənclərimiz bilməlidir ki, Qərbi Azərbaycan sadəcə coğrafi məkan deyil, ulu babalarımızın yurdu, zəngin mədəniyyətimizin ayrılmaz hissəsidir. Tarixi sənədlər, şahid xatirələri və arxiv materialları əsasında bu həqiqətlərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması fəaliyyətimizin ana xəttini təşkil edir.
– Sumqayıtda yaşayan Qərbi Azərbaycan əsilli ailələrin tarixi yaddaşının qorunması istiqamətində nümayəndəlik tərəfindən hansı işlər görülür?
– Sumqayıt şəhərində Qərbi Azərbaycandan olan minlərlə ailə məskunlaşıb. Onların xatirələrinin qeydə alınması, adət-ənənələrinin, folklor nümunələrinin və maddi-mədəniyyət faktlarının toplanaraq gənclərə ötürülməsi fəaliyyətimizin əsas istiqamətlərindəndir. Xüsusilə gənclərin bu məsələlərə marağının artırılması, onlarda milli təəssübkeşlik hissinin gücləndirilməsi üçün müxtəlif tədbirlər və görüşlər keçiririk. Sevindirici haldır ki, bu gün bizim nümayəndəlikdə ən aktiv fəallar məhz gənclərdir.
– Bu həqiqətlərin dünyaya çatdırılmasında indiyə qədər hansı məqamlar gecikmiş hesab oluna bilər?
– Ən böyük boşluğumuz o olub ki, bu mövzu uzun illər sistemli şəkildə və vahid strategiya ilə beynəlxalq gündəmə çıxarılmayıb. Yəni fərdi təşəbbüslər, ayrı-ayrı alimlərin çıxışları olub, amma dövlət-icma müstəvisində vahid konsepsiya və davamlı informasiya siyasəti tam formada formalaşmamışdı. İkinci bir məqam isə sənədləşdirmə və canlı şahidlərin faktlarının toplanması prosesinin zamanında yetərincə geniş aparılmamasıdır.
Bu gün bu boşluqların aradan qaldırılması istiqamətində genişmiqyaslı işlər görülür. Təbii ki, itirilmiş zamanın yaratdığı müəyyən çətinliklər var. Bununla belə, mən bunu tam gecikmə kimi yox, daha çox indi daha sistemli şəkildə kompensasiya edilən bir mərhələ kimi dəyərləndirərdim. Çünki hazırda həm dövlət səviyyəsində, həm də icma xətti ilə bu həqiqətlərin daha geniş, əsaslı və hüquqi dillə dünyaya çatdırılması istiqamətində ciddi fəaliyyət mövcuddur.
– Bəzi dairələr Qərbi Azərbaycana qayıdış məsələsini siyasi iddia kimi təqdim etməyə çalışırlar. Sizcə, yüz minlərlə insanın doğma yurdlarına qayıtmaq hüququnun müzakirəsini “təhlükə” kimi qələmə vermək tarixi həqiqətləri ört-basdır etmək cəhdi deyilmi?
– Tamamilə doğrudur. Bu məsələni düzgün anlamaq üçün ilk növbədə bəyan etmək lazımdır ki, Qərbi Azərbaycana qayıdış heç bir halda ərazi iddiası deyil. Bu, beynəlxalq hüquqda təsbit olunmuş fundamental insan hüquqlarının bərpası məsələsidir. Heç bir insan öz doğulduğu torpağa baş çəkmək, ata-baba məzarlarını ziyarət etmək və tarixi yaddaşına sahib çıxmaq hüququndan məhrum edilə bilməz.
Təəssüf ki, müəyyən dairələr bu mövzunu qəsdən siyasiləşdirərək mahiyyətini təhrif etməyə çalışırlar. Halbuki söhbət min illərlə həmin ərazilərdə yaşamış dinc insanların zorla, silah gücünə çıxarılmasından gəlir. Bu tarixi faktın inkarı və ya görməzlikdən gəlinməsi nə ədalət prinsiplərinə, nə də beynəlxalq hüquq normalarına sığır.
– Dövlət başçısı İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycan məsələsinə verdiyi güclü siyasi dəstək və qayıdışla bağlı mesajları hamımızda böyük ruh yüksəkliyi yaradıb. Bu ali diqqət qayıdış prosesinə necə təsir göstərir?
– Cənab Prezident İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycan məsələsini önə çəkməsi, bu mövzuya verdiyi siyasi və diplomatik dəstək prosesi tamamilə yeni müstəviyə qaldırdı. Bu, mövzunun dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri olduğunun bariz sübutudur. Məhz bu iradə sayəsində məsələ artıq nüfuzlu beynəlxalq platformalarda, BMT səviyyəsində rəsmi sənəd kimi yayılır və müzakirə olunur.
Qayıdış məsələsi bizim üçün sadəcə bir arzu, nostalji deyil; bu, hüquqi, tarixi və siyasi əsaslara söykənən real bir hədəfdir. Dövlət başçısının bu istiqamətdəki qətiyyətli mövqeyi bizə göstərir ki, proses mükəmməl bir strategiya ilə, mərhələli formada irəli aparılır. Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş bütün soydaşlarımız tam əmin olsunlar ki, biz mütləq öz doğma torpaqlarımıza qayıdacağıq. Biz buna ürəkdən inanırıq və bu günü addım-addım yaxınlaşdırırıq.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
