Qərbi Azərbaycan, Vedibasar mahalı – Şahablı kəndi
Şahablı kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi Vedibasar mahalının Çanaxçı dərəsində yerləşən qədim Azərbaycan yaşayış məntəqələrindən biri olub. Kənd Vedi çayının sol qolu olan Çapançayın kənarında, Zəncirli kəndinin yaxınlığında yerləşib. Mənbələrdə Şahablı Çanaxçı dərəsinin ən qədim və böyük kəndlərindən biri kimi təqdim edilir.
Şahablının qədim adı – İncədərə
Şahablı ilə bağlı ən maraqlı məlumatlardan biri kəndin əvvəlki adının İncədərə olmasıdır.
1590-cı ildə tərtib edilmiş “İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri”ndə kənd Vedi nahiyəsində İncədərə adı ilə qeyd olunub. Həmin mənbədə kəndin ikinci adının Gəncəli olduğu göstərilir.
1728-ci il “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə isə Gəncəli adı ön plana çıxır və kəndin digər adının Şahablı olduğu qeyd edilir. Beləliklə, müxtəlif dövrlərdə kəndin İncədərə, Gəncəli və Şahablı adları ilə tanındığı görünür.
İncədərə adının mənşəyi ilə bağlı araşdırmalarda onun Qıpçaq türklərinin Əncə tayfası ilə əlaqəli ola biləcəyi ehtimal edilir. Gəncəli adının isə Gəncə tərəfdən gələnlərin burada məskunlaşması ilə bağlı yarandığı güman edilir. Bunlar toponimik ehtimallardır.
Müharibələr zamanı dağıdılan kənd
Şahablı 1826–1829-cu illər Rusiya-İran və Rusiya-Osmanlı müharibələri zamanı ağır dağıntılara məruz qalıb. İvan Şopenin 1832-ci ilə aid məlumatlarında kənd Vedibasar mahalının dağıdılmış kəndləri sırasında göstərilib.
Kənd sakinləri sonradan geri qayıtdıqda Şahablının tamamilə dağıdıldığını görüblər. Buna görə əhali köhnə kəndin yaxınlığında yeni yaşayış məntəqəsi salıb. Yeni kənd Şahablı, yaxud Yeni Şahablı adlandırılıb. Köhnə yaşayış məntəqəsi isə zamanla Köhnə Şahablı kimi tanınıb.
Köhnə Şahablı necə xarabalığa çevrildi?
XX əsrin əvvəllərində, 1905-ci il erməni-müsəlman qarşıdurması zamanı Köhnə Şahablı sakinləri də kəndi tərk edərək Yeni Şahablıya köçüblər. Bundan sonra köhnə kənd yaşayış məntəqəsi kimi öz əhəmiyyətini itirib və xarabalığa çevrilib.
Qərbi Azərbaycan toponimləri ilə bağlı mənbədə də Köhnə Şahablı İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi rayonu ərazisində yerləşmiş kənd kimi göstərilir. Onun Çapançayın yanında, Qarağaç kəndinin yaxınlığında olduğu qeyd edilir.
Şahablı – Aşıq Cəlilin doğma yurdu
Şahablı kəndinin adı Azərbaycan aşıq sənətinin nümayəndələrindən biri olan Aşıq Cəlilin adı ilə də bağlıdır.
Elmi araşdırmada Şahablı Aşıq Cəlilin məhz Vedibasar mahalının Şahablı kəndindən olduğu qeyd edilir. Onun 1918–1920-ci illərdə baş verən erməni-müsəlman qarşıdurmasının iştirakçısı və qurbanı olduğu, yaradıcılığında həmin hadisələrə geniş yer verdiyi bildirilir.
Bu baxımdan Şahablı yalnız tarixi toponim kimi deyil, Azərbaycan aşıq yaradıcılığının yaddaşında iz qoymuş yaşayış məntəqəsi kimi də diqqət çəkir.
Şahablı adının izi
Şahablı kəndinin tarixi 1590-cı ildən sənədlərdə izlənə bilir. Kəndin əvvəlcə İncədərə, daha sonra Gəncəli və Şahablı adları ilə qeyd olunması onun uzunmüddətli yaşayış tarixini göstərir. XIX əsrin əvvəllərində dağıdılan kəndin sakinlərinin yeni Şahablı salması isə eyni toponimin yaşayış məkanını dəyişsə də, yaddaşda qorunub saxlanmasına səbəb olub.
Şahablı beləliklə Vedibasar mahalının Çanaxçı dərəsindəki qədim Azərbaycan kəndlərindən biri, həm də tarixi sənədlərdə müxtəlif adlarla iz qoymuş yaşayış məntəqəsi kimi Qərbi Azərbaycan irsinin bir hissəsidir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
