Azərbaycanda tütün sənayesində baş verən son dəyişikliklər bazarın gələcək dinamikası ilə bağlı yeni suallar doğurur. Ölkədə fəaliyyət göstərən əsas istehsalçılardan biri olan European Tobacco-Baku ASC-nin fəaliyyətini dayandırması yalnız bir müəssisənin bazardan çıxması kimi deyil, həm də rəqabət mühitinə, yerli istehsalın davamlılığına və idxaldan asılılıq səviyyəsinə təsir edə biləcək mühüm iqtisadi hadisə kimi qiymətləndirilir. Bu vəziyyət eyni zamanda siqaret bazarında qiymətlərin formalaşması mexanizmləri ilə bağlı narahatlıqları da gündəmə gətirir.
Bəs bu dəyişikliklər nəticəsində Azərbaycanda siqaret qiymətlərində bahalaşma qaçılmazdırmı?
Mövzu ilə bağlı KONKRET.az-a açıqlama verən iqtisadçı Asif İbrahimov bildirib ki, bu cür hallar tütün sənayesində “zəif diversifikasiya olunmuş sistem riski”ni üzə çıxarır.
“Bazarda iştirakçıların sayının məhdud olması bir şirkətin fəaliyyətini dayandırması ilə ümumi balansın pozulmasına səbəb olur və sektorun dayanıqlılığının fərdi istehsalçılardan asılılığını göstərir.
Qısa müddətdə bazarda ciddi dəyişiklik hiss olunmaya bilər. Mövcud ehtiyatlar hesabına sabitlik qorunsa da, orta müddətdə yaranan istehsal boşluğu idxal hesabına doldurulacaq. Bu isə Azərbaycanın tütün bazarında xarici təchizatçılardan asılılığın artmasına gətirib çıxara bilər. İdxalın genişlənməsi isə öz növbəsində valyuta riskləri, logistika xərcləri və beynəlxalq qiymət dəyişkənliyi ilə müşayiət olunur”.
İqtisadçı vurğulayıb ki, siqaret bazarında qiymətlər yalnız istehsal xərcləri ilə formalaşmır:
“Burada aksiz siyasəti, gömrük tənzimləmələri və bazardakı rəqabət səviyyəsi də mühüm rol oynayır. Bu səbəbdən bir istehsalçının bazardan çıxması dərhal bahalaşmaya səbəb olmasa da, orta müddətdə qiymət artımı üçün zəmin yaradacaq”.
İbrahimov beynəlxalq təcrübəyə də diqqət çəkərək bildirib ki, iri tütün şirkətləri bu cür riskləri qabaqlamaq üçün alternativ istehsal və paylama mexanizmləri qururlar.
“Məsələn, Philip Morris International müxtəlif ölkələrdə istehsal optimallaşdırması apararkən regional istehsal mərkəzləri vasitəsilə bazar sabitliyini qoruyur. Eyni yanaşma British American Tobacco tərəfindən Afrika və Asiya bazarlarında tətbiq olunub. Japan Tobacco Inc. nümunəsində isə dövlət tənzimləməsi və mərkəzləşdirilmiş nəzarət sayəsində struktur dəyişikliklər qiymət şoklarına çevrilmir. Azərbaycan reallığında isə bu hadisə bir sıra problemləri üzə çıxarır. Yerli istehsal güclərinin məhdudluğu alternativ təchizat imkanlarını zəiflədir, sənaye daxilində risklərin bölüşdürülməsi mexanizmləri kifayət qədər inkişaf etməyib və idxaldan asılılıq bazarı xarici təsirlərə daha həssas edir”.
Sonda iqtisadçı vurğulayıb ki, “European Tobacco-Baku” ASC-nin fəaliyyətini dayandırması təkcə lokal hadisə deyil, həm də Azərbaycanın tütün sənayesində strateji planlaşdırma, rəqabət mühiti və idxal-istehsal balansının yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün ciddi siqnaldır.
