Qərbi Azərbaycan İcmasının təşkilatçılığı ilə keçirilən “Mədəni irs və qayıdış hüququ” mövzusunda III Beynəlxalq Konfransın II paneli “Maddi irs: qayıdışın fiziki təməllərinin qorunması” mövzusunda geniş müzakirələrlə yadda qalıb.
Paneldə çıxış edən İƏT İndoneziya Gənclər Təşkilatının prezidenti Astrid Nadya Rizqita qayıdış prosesində maddi irsin bərpasının əsas həlqələrdən biri olduğunu bildirib. O, vurğulayıb ki, məscidlər, ziyarətgahlar, qəbiristanlıqlar, tarixi məhəllələr və memarlıq nümunələri sadəcə tikililər deyil, bir xalqın kimliyini və kollektiv yaddaşını yaşadan elementlərdir. Bu obyektlərin dağıdılması və ya izlərinin silinməsi icmaların tarixdən və öz köklərindən qoparılması deməkdir.
Çıxışda Qərbi Azərbaycan ərazisində uzun illər boyunca həyata keçirilmiş sistemli dağıntılar da xüsusi qeyd olunub.Rizqita bildirib ki, fiziki-mədəni mühitin məhv edilməsi, adların dəyişdirilməsi, dini və tarixi irsin sıradan çıxarılması deportasiya olunmuş insanların yaddaşına ağır zərbə vurub. Onun sözlərinə görə, qayıdış hüququnun təmin edilməsi üçün bu irsin yenidən bərpası, sənədləşdirilməsi və beynəlxalq hüquqi mexanizmlər çərçivəsində tanıdılması böyük əhəmiyyət daşıyır.
İndoneziyanın Trowulan bölgəsində aparılan irs bərpası təcrübəsindən danışan spiker bu modeli Qərbi Azərbaycan üçün də nümunə kimi göstərib. O, vurğulayıb ki, inventarlaşdırma, arxivləşdirmə, 3D rekonstruksiya, peyk görüntülərindən istifadə və ictimaiyyətlə əməkdaşlıq kimi yanaşmalar irsin real və davamlı şəkildə bərpasına imkan yaradır. Nadya Rizqita həmçinin Qərbi Azərbaycan üçün “İrsin Bərpası üzrə Koordinasiya Qrupu”nun yaradılmasını, pilot bərpa layihələrinin icrasını və sənədləşmə prosesinin sistemləşdirilməsini təklif edib. Onun fikrincə, maddi irsin qorunması yalnız tarixi binaların təmiri deyil, həm də bir icmanın kimliyinin, ləyaqətinin və mənəvi varlığının bərpasıdır.
Panel iştirakçıları qeyd ediblər ki, mədəni irsin bərpası qayıdış hüququnun həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır və bu proses beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində daha da gücləndirilməlidir.
