Qərbi Azərbaycanın Qaraçanta kəndi – qədim tarixi, məscidi və unudulmayan yurd xatirələri
Ağbaba mahalının qədim Azərbaycan yaşayış məntəqələrindən biri olan Qaraçanta kəndi tarixi, arxeoloji irsi və zəngin keçmişi ilə seçilib. Kənd keçmişdə Qars vilayətinin Qars qəzasının Ağbaba nahiyəsinə daxil olub, sonralar isə Ermənistan SSR-in Amasiya rayonunun tərkibində yerləşib. Amasiya rayon mərkəzindən təxminən 4 kilometr cənub-qərbdə, Gümrü–Amasiya yolunun yaxınlığında yerləşən Qaraçanta bölgənin tanınmış kəndlərindən biri olub.
Kəndin adı müxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda işlədilib. Mənbələrdə Qaraçalma, Qaraçəntey və Qaraçanta adlarına rast gəlinir. 1939-cu il mayın 4-də kəndin adı Əzizbəyov, 1991-ci il aprelin 19-da isə Areqnadem olaraq dəyişdirilib. Bununla belə, Qaraçanta adı kəndin keçmişini və sakinlərinin doğma yurda bağlılığını ifadə edən tarixi toponim kimi yaşamaqdadır.
Qaraçantanın tarixi yalnız yaşayış məntəqəsi kimi keçmişi ilə məhdudlaşmır. Kənd ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar burada qədim dövrlərdən məskunlaşmanın olduğunu göstərən maddi tapıntılar üzə çıxarıb. Xüsusilə Göybulaq adlanan ərazidə 1970–1980-ci illərdə aparılan qazıntılar zamanı saxsı qablar, məişət əşyaları və müxtəlif alətlər aşkarlanıb. Qaraçanta ərazisindəki bu arxeoloji materiallar bölgənin qədim tarixinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Kəndin yaddaşında mühüm yer tutan abidələrdən biri də Qaraçanta məscidi olub. Mənbələrdə məscidin XX əsrin əvvəllərində tikildiyi, tikinti işlərinin bir neçə il davam etdiyi qeyd edilir. Sovet dövründə, 1930–1965-ci illərdə binadan taxıl anbarı kimi istifadə olunub. Məscid 1988-ci ildə azərbaycanlı əhalinin kənddən köçməsindən sonrakı dövrdə dağıdılıb; onun qalıqları kəndin dini-memarlıq irsinin bir parçası kimi xatırlanır.
Qaraçanta uzun illər azərbaycanlıların yaşadığı böyük kəndlərdən biri olub. Tarixi statistik məlumatlarda 1886-cı ildə burada 348, 1897-ci ildə 440, 1914-cü ildə isə 729 azərbaycanlının yaşadığı göstərilir. Sonrakı onilliklərdə də kəndin əhalisi artıb və Qaraçanta Amasiya bölgəsinin əhəmiyyətli yaşayış məntəqələrindən biri olaraq qalıb.
1988-ci ildə Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların kütləvi deportasiyası Qaraçantanın da taleyini dəyişib. Kənd sakinləri doğma evlərini tərk etməyə məcbur olublar. Beləliklə, nəsillərin yaşadığı, ailələrin qurulduğu, məscidinin və qəbiristanlığının kənd həyatının ayrılmaz hissəsi olduğu Qaraçanta sakinlərinin xatirələrində qalan yurda çevrilib.
Qaraçantanın tarixi qədim yaşayış izləri, maddi-mədəni irsi və sakinlərinin yaddaşı ilə yaşamaqda davam edir. Kəndin adı dəyişsə, sakinləri doğma yurdlarından ayrı düşsələr də, onun keçmişi Qərbi Azərbaycanın tarixi yaddaşının bir parçası olaraq qalır.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
