Azərbaycanın iqtisadi və sosial həyatında illərdir müşahidə olunan əsas tendensiyalardan biri əmək resurslarının və əhalinin regionlardan paytaxt Bakıya kütləvi axınıdır. Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi məlumatlarına nəzər saldıqda bu qeyri-bərabərliyin miqyası açıq şəkildə görünür. Belə ki, 2025-ci ilin ilk rübündə ölkə üzrə orta aylıq nominal əməkhaqqı 1083,8 manat təşkil etdiyi halda, bu rəqəm Bakı şəhərində 1357,3 manata bərabər olub. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Qax rayonunda orta aylıq əməkhaqqı cəmi 570,3 manat səviyyəsində qeydə alınıb. Bu isə o deməkdir ki, paytaxtdakı orta əməkhaqqı ümumi ölkə göstəricisindən təxminən 25 faiz, bölgələrdən olan Qax rayonundakı səviyyədən isə 2,4 dəfə yüksəkdir.
Dövlət Statistika Komitəsinin 2015–2022-ci illər üzrə statistika göstəriciləri əsasında aparılan təhlillər də bu sosial-iqtisadi fərqin yaratdığı acı reallığı təsdiqləyir. Həmin dövr ərzində Azərbaycanda muzdla çalışan işçilərin ümumi sayı 236,2 min nəfər artıb. Lakin bu artımın mütləq əksəriyyəti – təqribən 216,4 min nəfəri, yəni ümumi artımın 91,6 faizi birbaşa Bakı şəhərinin payına düşüb. Ortaya çıxan bu rəqəmlər birmənalı olaraq sübut edir ki, regionlardan paytaxta doğru baş verən miqrasiya axınının arxasında sadəcə fərdi seçimlər deyil, məhz iş yeri, gəlir imkanları və sosial xidmətlərin ərazi üzrə kəskin qeyri-bərabər bölgüsü dayanır. Paytaxtın həddindən artıq yüklənməsi, tıxaclar, infrastruktur problemləri və regionların boşalması fonunda dövlət başçısı tərəfindən bu məsələnin sərt şəkildə qaldırılması zəruri ehtiyacdan irəli gəlib.
Məsələ ilə bağlı irəli gələn çağırışları dəyərləndirən Prezident İlham Əliyev 2026-cı il mayın 25-də kənd təsərrüfatı məsələlərinə həsr olunmuş müşavirədə genişmiqyaslı urbanizasiyanı, yəni kəndlərdən şəhərlərə kütləvi axını mənfi meyil kimi qiymətləndirərək qarşıda duran əsas hədəfləri açıqlayıb: “Biz isə elə etməliyik ki, kəndlərdən şəhərlərə yox, şəhərlərdən kəndlərə qayıdış prosesi başlasın. Bunun üçün də əlbəttə ki, kəndlə şəhər arasındakı istənilən istiqamətlər üzrə fərqlər azaldılmalıdır”. Dövlət rəhbərinin səsləndirdiyi bu strateji hədəf ölkədə regional inkişaf siyasətinin yeni mərhələsinin başlanğıcından xəbər verir. Bəs əslində, illərdir formalaşmış bu mərkəzdənqaçma tendensiyasını dayandırmaq və şəhərdən bölgələrə, kəndlərə əhalinin geri qayıdışını necə təmin etmək olar?
Məsələ ilə bağlı NOCOMMENT.az-a geniş açıqlama verən iqtisadçı-ekspert Əli Cabbarov bildirib ki, kəndlərdən şəhərlərə axının qarşısının alınması və əks prosesin stimullaşdırılması üçün ilk növbədə bölgələrdə iqtisadi fəallıq kökündən artırılmalıdır:
“Prezidentin qarşıya qoyduğu bu mühüm vəzifə təkcə inzibati tədbirlərlə deyil, dərin iqtisadi stimullarla həll olunmalıdır. Bu gün vətəndaş niyə kəndini tərk edib Bakıya gəlir? Çünki rayon yerində daimi iş yeri yoxdur, gəlir səviyyəsi aşağıdır, səhiyyə, təhsil və mədəniyyət müəssisələrinin keyfiyyəti paytaxtla müqayisə oluna bilməz. Əgər biz şəhərdən kəndlərə qayıdış istəyiriksə, əvvəlcə kənddə yaşayan insanın şəhər sakini qədər rahat yaşaması üçün bütün zəruri şəraiti yaratmalıyıq. Regionlarda kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı üçün vergi güzəştləri, güzəştli aqrar kreditlər və istehsal müəssisələrinin açılması prosesi maksimum sürətləndirilməlidir”.
Onun sözlərinə görə, kənd təsərrüfatı sahəsinin modernləşdirilməsi və torpaqlardan səmərəli istifadə imkanlarının genişləndirilməsi gənclərin rayonda qalmasına güclü təkan verə bilər:
“Aqrar sahə artıq əski üsullarla deyil, müasir texnologiyalar, rəqəmsal idarəetmə və innovativ yanaşmalar əsasında qurulmalıdır. Regionlarda aqroparkların, emal müəssisələrinin sayının artması minlərlə yeni iş yerinin açılması deməkdir. Bununla yanaşı, kənd yerlərində müasir infrastrukturun – qazlaşdırma, fasiləsiz elektrik, yüksəksürətli internet, keyfiyyətli yollar və tibb məntəqələrinin olması mütləqdir. İnsan komfortlu həyat şəraiti olan yerdən heç vaxt köçüb getmək istəməz. Əksinə, Bakının səs-küyündən və bahalığından yorulan bir çox vətəndaş üçün regionlar əla yaşayış məkanına çevrilə bilər”.
Məsələnin sosial-psixoloji və demoqrafik tərəflərini şərh edən sosioloq Elçin Cəfərov isə qeyd edib ki, urbanizasiya prosesinin tərsinə çevrilməsi cəmiyyətin həyat tərzində və dövlətin regional siyasətində kompleks dəyişikliklər tələb edir:
“Şəhərdən kəndlərə qayıdış ideyası sadəcə fiziki yerdəyişmə deyil, bu, tam bir sosial transformasiyadır. Sovet dövründən qalma ‘şəhər üstündür’ stereotipi aradan qaldırılmalı, kənddə yaşamağın sosial nüfuzu artırılmalıdır. Xüsusilə müasir dövrdə ‘remote work’ (məsafədən işləmə) imkanlarının artması İT mütəxəssisləri, dizaynerlər və digər peşə sahibləri üçün bölgələrdə yaşamağı çox cazibədar edir. Lakin bunun üçün hər bir kənd yaşayış məntəqəsində qlobal internet şəbəkəsi və keyfiyyətli təhsil müəssisələri olmalıdır ki, valideynlər uşaqlarının gələcəyindən narahat qalmasınlar”.
