Tarixi İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasına daxil olan Avdalar kəndi — deportasiya, ad dəyişikliyi və tarixi yaddaş
Qərbi Azərbaycanın tarixi yaşayış məskənlərindən biri olan Avdalar kəndi İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında yerləşmişdir. Kənd indiki Ermənistan ərazisində, Ellər (Abovyan) rayonuna daxil olan yaşayış məntəqələrindən biri kimi tanınır. Avdalar rayon mərkəzindən təxminən 23 kilometr, İrəvan şəhərindən isə 11–12 kilometr şimalda yerləşir. Kəndin digər adı Abdalardır.
Avdalar toponiminin mənşəyi türk tayfalarının tarixi ilə əlaqələndirilir. Təqdim olunan məlumata əsasən, kəndin adı Abdal türk tayfasının adından və cəmlik bildirən «-ar» şəkilçisindən yaranmışdır. Bu izaha görə, Avdalar adı «abdallara, abdal tayfalarına mənsub kənd» mənasını ifadə edir.
Yer adları xalqın tarixi keçmişini, etnik-mədəni əlaqələrini və əsrlər boyu formalaşmış coğrafi yaddaşını özündə yaşadır. Buna görə də Avdalar toponiminin araşdırılması və tarixi mənbələr əsasında öyrənilməsi bölgənin keçmişinin aydınlaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Tarixi məlumatlarda Avdalar kəndinin əhalisinin azərbaycanlılardan ibarət olduğu bildirilir. Göstərilən rəqəmlərə əsasən, 1916-cı ildə kənddə 196 azərbaycanlı yaşayırdı.
Kəndin tarixində ən ağrılı hadisələrdən biri 1948–1949-cu illərdə baş vermiş deportasiya olmuşdur. Təqdim edilən məlumata görə, həmin illərdə kəndin azərbaycanlı əhalisi öz yaşayış yerindən deportasiya edilmişdir. Bu hadisə kəndin demoqrafik mənzərəsinin dəyişməsi və yerli azərbaycanlı icmasının öz tarixi yurdundan ayrılması ilə nəticələnmişdir.
Deportasiya yalnız insanların yaşayış yerini dəyişməsi deyildi. Belə hadisələr ailələrin həyatına, nəsillərdən gələn ənənələrə, doğma evlərə və ata-baba yurdları ilə bağlı xatirələrə də təsir göstərirdi. Avdalar kəndinin tarixi də Qərbi Azərbaycandakı azərbaycanlı yaşayış məntəqələrinin keçmişini öyrənərkən diqqət yetirilməli mövzulardan biridir.
Avdalar kəndinin adı da zamanla dəyişdirilmişdir. Təqdim olunan tarixi məlumata əsasən, Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 4 aprel 1946-cı il tarixli fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilərək Hatsavan adlandırılmışdır. Bu adın mənası «Çörək qəsəbəsi» kimi izah edilir.
Kənd adlarının dəyişdirilməsi Qərbi Azərbaycanın tarixi toponimlərinin öyrənilməsi zamanı mühüm araşdırma mövzularından biridir. Tarixi adların sənədlərdə qeydə alınması, mənşəyinin araşdırılması və əvvəlki adlarla müasir adlar arasındakı əlaqənin müəyyənləşdirilməsi bölgənin tarixi coğrafiyasının öyrənilməsinə kömək edir.
Avdalar kəndinin tarixi, toponimi, əhalisi və deportasiya ilə bağlı məlumatlar Qərbi Azərbaycandakı azərbaycanlı yaşayış məskənlərinin keçmişini araşdırmaq baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bu məlumatların etibarlı tarixi sənədlər, arxiv materialları və digər mənbələr əsasında toplanması gələcək nəsillərə düzgün və dolğun məlumat çatdırılması üçün vacibdir.
Tarixi kəndlərin adlarını yaşatmaq, onların keçmişini araşdırmaq və yaddaşlarda qorumaq xalqın mədəni irsinə ehtiramın ifadəsidir. Avdalar kəndi də tarixi keçmişi və onunla bağlı xatirələri ilə Qərbi Azərbaycanın öyrənilməli yaşayış məskənlərindən biridir.
