Qərbi Azərbaycan Salnamələri – Səlim karvansarası
Səlim karvansarası Qərbi Azərbaycanın tarixi Dərələyəz mahalında, keçmiş Keşişkənd rayonunun ərazisində, Səlim aşırımında, Alagöz (Ələyəz) dağının yüksəkliyində yerləşən qədim karvan dayanacaqlarından biridir. Qərbi Azərbaycan irsi ilə bağlı mənbələrdə abidənin dəniz səviyyəsindən təxminən 2410 metr yüksəklikdə yerləşdiyi göstərilir.
İpək yolunun üzərində yerləşən tarixi dayanacaq
Səlim karvansarası orta əsrlərdə bölgədən keçən mühüm ticarət yollarının üzərində yerləşib. Dağlıq ərazidən keçən tacirlər və səyyahlar üçün karvansaraylar yol boyunca təhlükəsiz dayanacaq və gecələmə məkanı rolunu oynayırdı.
Səlim aşırımı da mürəkkəb dağ yollarından biri olduğundan burada belə bir karvansaranın salınması təsadüfi deyildi. Karvanlar uzun və çətin yolun bu hissəsində dayanaraq həm dincəlir, həm də yük heyvanlarını yerləşdirirdilər.
Mənbələr Səlim karvansarayının Böyük İpək yolu ilə əlaqəli ticarət marşrutlarından biri üzərində yerləşdiyini qeyd edir.
“Şah Abbas karvansarası” adı ilə də tanınıb
Qərbi Azərbaycan irsi ilə bağlı mənbədə bildirilir ki, abidə yerləşdiyi Səlim aşırımının adına uyğun olaraq Səlim karvansarası adlandırılıb. Yerli əhali arasında isə onun “Şah Abbas karvansarası” kimi tanındığı qeyd olunur.
Bu ad karvansaranın sonrakı əsrlərdə bölgənin tarixi yaddaşında necə yaşadığını göstərən maraqlı faktlardan biridir.
Daşdan inşa edilmiş möhtəşəm tikili
Karvansara əsasən yonulmuş bazalt daşlarından inşa edilib. Tikilinin uzun zalı, giriş hissəsi və karvanların yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş bölmələri olub.
Abidənin daxili quruluşunda böyük tağlar və sütunlar diqqət çəkir. Zalın müəyyən hissələrində heyvanların yerləşdirilməsi üçün ayrılmış sahələr və yem təknələri mövcud olub. Bu xüsusiyyətlər karvansaranın əsas məqsədinin yalnız insanların gecələməsi deyil, karvanların və yük heyvanlarının qorunması olduğunu göstərir.
Karvansaranın yaşı ilə bağlı fərqli məlumatlar
Səlim karvansarasının tikilmə tarixi ilə bağlı mənbələrdə müəyyən fərqlər var. Qərbi Azərbaycan irsi ilə bağlı mənbədə giriş üzərindəki ərəb kitabəsinə əsasən tikilinin 1328–1329-cu illərdə, Əbu Səid xan Bahadurun hakimiyyəti dövründə inşa edildiyi bildirilir.
Digər tədqiqat və tarixi mənbələrdə isə karvansaranın 1332-ci ildə tamamlandığı qeyd edilir. Bu tarix abidənin daxilindəki kitabə ilə əlaqələndirilir.
Bu səbəbdən məqalədə ən doğru ifadə “XIV əsrin birinci yarısında inşa edilmiş Səlim karvansarası” deməkdir.
Yüzillərdir ayaqda qalan abidə
Səlim karvansarası sonrakı əsrlərdə dağıntılara məruz qalsa da, əsas tikilinin mühüm hissələri günümüzə qədər qorunub. Mənbələrdə onun 1950-ci illərdə bərpa edildiyi göstərilir.
Bu gün abidənin daş divarları, tağlı giriş hissəsi və uzun daxili zalı orta əsr karvan yollarının necə təşkil edildiyi barədə təsəvvür yaradır.
Qərbi Azərbaycanın tarixi irsində Səlim karvansarası
Səlim karvansarası yalnız qədim bir tikili deyil, həm də Dərələyəz mahalının tarixi yollarını və ticarət əlaqələrini əks etdirən mühüm memarlıq nümunəsidir. Onun yüksək dağ aşırımında yerləşməsi orta əsrlərdə bu çətin coğrafi ərazidən keçən ticarət yollarının əhəmiyyətini göstərir.
Karvansaranın yerləşdiyi Səlim aşırımı əsrlər boyunca müxtəlif səyyahların, tacirlərin və karvanların keçdiyi marşrutlardan biri olub. Bu baxımdan abidənin daş divarları yalnız memarlıq tarixinin deyil, Qərbi Azərbaycanın tarixi yol və ticarət coğrafiyasının da canlı izlərindən biri kimi diqqət çəkir.
Səlim karvansarası – Dərələyəzin yüksək dağlarında əsrlərdən bu günə qədər gəlib çatan, Qərbi Azərbaycanın qədim yol tarixini yaşadan nadir abidələrdən biridir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
