Uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsinə məhdudiyyət artıq qlobal tendensiyaya çevrilir. Avropa İttifaqı 13 yaşadək uşaqlar üçün qadağa hazırlayarkən Azərbaycan daha sərt hədd müəyyənləşdirib: 16 yaşı tamam olmayan şəxslər yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən platformalarda fərdi hesab aça bilməyəcəklər.
Avropa Komissiyasının təqdim etdiyi “EU KIDS Act” layihəsinə görə, 13 yaşadək uşaqların sosial şəbəkə hesabı açması qadağan ediləcək. 13–14 yaşlılar yalnız valideyn nəzarətli “mini hesab”lardan istifadə edə, 15 yaşdan sonra isə müstəqil hesab aça biləcəklər.
Sonsuz lent, videoların avtomatik açılması, gecə bildirişləri, fərdiləşdirilmiş reklamlar və süni intellekt çatbotları da məhdudlaşdırılacaq. Yaşın şəxsi məlumatlar platformaya verilmədən təsdiqlənməsi üçün xüsusi tətbiq yeddi ölkədə sınaqdan keçirilir. Layihə hələ Avropa Parlamenti və üzv dövlətlər tərəfindən qəbul edilməyib.
Azərbaycan Avropadan daha sərt model seçib
Azərbaycanda isə müvafiq qanun artıq qəbul olunub. Prezident İlham Əliyevin imzaladığı qanuna əsasən, 16 yaşı tamam olmayan şəxslərin müəyyən ediləcək sosial şəbəkələrdə fərdi hesab yaratmasına yol verilməyəcək.
Qanun dərc edildiyi tarixdən 12 ay sonra qüvvəyə minəcək. Bundan sonra 16 yaşdan aşağı uşaqlara məxsus mövcud hesabların girişi məhdudlaşdırılacaq. İstifadəçi yaşını təsdiqləməsə, hesabı və fərdi məlumatları silinəcək.
16–18 yaşlı yeniyetmələr yalnız qanuni nümayəndələrinin razılığı ilə hesab aça biləcəklər. Valideynlər göstərilən məzmunu, reklamları və platformadan istifadə saatlarını idarə edə biləcəklər.
Platformalar bu yaş qrupu üçün məxfilik rejimi tətbiq etməli, geolokasiyanı bağlamalı, sonsuz lent və videoların avtomatik səsləndirilməsi kimi asılılıq yaradan funksiyaları məhdudlaşdırmalıdırlar. Uşağa təhlükə yaradan məzmun ən geci 24 saat ərzində dayandırılmalıdır.
Platformalara ağır sanksiyalar
Azərbaycandakı istifadəçilərə xidmət göstərən platformalardan ölkədə qeydiyyata alınmaq və dövlət qurumları ilə Azərbaycan dilində əlaqə yaradan mərkəz açmaq tələb olunur.
Qeydiyyatdan yayınan platformaya əvvəlcə 100 min, sonra 300 min manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilə bilər. Pozuntu davam edərsə, həmin platformada reklam yerləşdirilməsi qadağan olunacaq, internet trafiki isə mərhələlərlə 20, 50 və 90 faiz azaldıla bilər.
Yaş yoxlaması və uşaq təhlükəsizliyi tələblərinin pozulmasına görə hüquqi şəxslər 35–40 min, təkrar pozuntuya görə 45–50 min manat cərimələnə bilərlər.
Yaş necə yoxlanılacaq?
Qanun yaşın mobil telefon, elektron poçt və bank kartı məlumatları vasitəsilə yoxlanılmasını nəzərdə tutur. Toplanan məlumatların saxlanılması, üçüncü tərəfə verilməsi və reklam məqsədilə istifadəsi qadağandır. Yoxlama bitdikdən sonra məlumatlar silinməlidir.
Ancaq praktik suallar qalır: uşaq valideyninin telefonundan və ya hesabından istifadə edərsə nə baş verəcək? Saxta yaş və xaricdə yaradılmış hesablar necə aşkarlanacaq? VPN vasitəsilə qadağanı keçmək mümkün olacaqmı?
Qanunun nəticəsi həm yaş yoxlama sisteminin etibarlılığından, həm də şəxsi məlumatların qorunmasından asılı olacaq.
Cəmiyyət qadağanı dəstəkləyir
Medianın İnkişafı Agentliyinin sorğusuna görə, respondentlərin 88,2 faizi 16 yaşdan aşağı şəxslərin sosial şəbəkələrə girişinin qadağan edilməsini dəstəkləyir. Uşaqları bu yaş həddində olan valideynlər arasında göstərici 91,2 faizdir.
Bununla yanaşı, Azərbaycan gənclərinin 94,1 faizi informasiyanı sosial şəbəkələrdən alır. Sosial şəbəkə istifadəçilərinin yarısı qarşılaşdığı məlumatın doğruluğunu yoxlamır.
Azərbaycan mediası üçün nə dəyişəcək?
Qanun tətbiq ediləndən sonra TikTok, Instagram, Facebook və YouTube-da yeniyetmələrdən gələn baxışların və avtomatik tövsiyə trafikinin azalması mümkündür.
Xəbər saytları və televiziya kanalları sosial şəbəkələri yeganə yayım kanalı kimi görməməli, sayt, televiziya, mobil tətbiq və valideyn auditoriyasına yönələn məzmunu gücləndirməlidirlər.
Digər tərəfdən, bu proses peşəkar medianın etimad üstünlüyünü artıra bilər. Sorğuda televiziyaya etimad 64,6, xəbər saytlarına 43, sosial şəbəkələrə isə 31,4 faiz göstərilib.
Azərbaycan Avropanın müzakirə etdiyi həddən daha sərt model seçib. İndi əsas sual budur: qadağa uşaqları təhlükəli məzmundan qoruyacaq, yoxsa onları yaşını gizlədən və nəzarətdən kənar hesablara yönəldəcək?//musavat.com
