Qərbi Azərbaycan, Basarkeçər rayonu – Qızılvəng kəndi
Qızılvəng kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi Göyçə mahalında, keçmiş İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, sonrakı dövrdə isə Basarkeçər rayonunda yerləşən qədim Azərbaycan kəndlərindən biri olub. Kənd rayon mərkəzindən təxminən 15 kilometr cənub-şərqdə, Alagöz çayının yaxınlığında yerləşib. Kəndin adı “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə və Qafqazın beşverstlik xəritəsində də qeyd olunub.
Qızılvəng adı haradan gəlir?
Qızılvəng toponimi “qızıl” və “vəng” sözlərinin birləşməsi kimi izah edilir. “Vəng” qədim mənbələrdə məbəd və ya kilsə mənasında işlənən sözlərdəndir.
Mənbələrdə kənddə qırmızı tuf daşından tikilmiş qədim məbəd olduğu və onun yüksək ərazidə yerləşdiyi üçün ətraf kəndlərdən göründüyü bildirilir. Buna görə yaşayış məntəqəsinin Qızılvəng – Qızılkilsə adlandırıldığı qeyd olunur.
Qızılvəng məbədi
Kəndin ən diqqətçəkən tarixi abidəsi Qızılvəng məbədidir. Qərbi Azərbaycan irsi üzrə mənbədə məbəd IV–V əsrlərə aid abidə kimi təqdim edilir və onun qalıqlarının bu günə qədər qaldığı bildirilir.
Digər mənbədə isə məbədin tarixinin daha erkən dövrlərə gedib çıxa biləcəyi qeyd olunur. Məbəddəki kitabə ilə bağlı araşdırmalarda onun 851-ci ildə yenidən tikildiyi və əvvəlki tikilinin daha qədim olduğu barədə fikirlər irəli sürülür.
Qızılvəng məbədi kəndin adının formalaşmasında da əsas amillərdən biri kimi göstərilir.
Qızılvəngin əhalisi
Tarixi statistik məlumatlara görə, kənddə uzun müddət azərbaycanlı əhali yaşayıb. Mənbələrdə aşağıdakı rəqəmlər göstərilir:
- 1873-cü il – 429 nəfər
- 1886-cı il – 469 nəfər
- 1897-ci il – 563 nəfər
- 1908-ci il – 733 nəfər
- 1914-cü il – 812 nəfər
- 1916-cı il – 807 nəfər
1828–1829-cu illərdə kəndə Türkiyənin müxtəlif bölgələrindən ermənilərin köçürüldüyü də mənbələrdə qeyd olunur.
1918-ci ildə kəndin azərbaycanlı sakinləri zorakılıqlar nəticəsində Qızılvəngi tərk etməyə məcbur olublar. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra sağ qalan sakinlərin bir hissəsi kəndə qayıdıb. 1922-ci ildə 168, 1926-cı ildə 241, 1931-ci ildə isə 282 azərbaycanlının yaşadığı göstərilir.
Kəndin adı dəyişdirildi
Qızılvəngin tarixi adı XX əsrdə dəyişdirilib. Mənbələrə görə, 24 iyul 1940-cı ildə kəndin adı Çiçəkli, 25 yanvar 1978-ci ildə isə Makenis qoyulub.
Beləliklə, qədim Qızılvəng adı rəsmi inzibati dəyişikliklər nəticəsində aradan qaldırılıb.
Qızılvəng – Göyçənin qədim yurdlarından biri
Qızılvəng həm qədim toponimi, həm yüksək dağlıq coğrafiyası, həm də ərazisində yerləşən tarixi məbədlə seçilən yaşayış məntəqələrindən olub.
Kəndin adı XVIII əsr sənədlərində və XIX əsrin xəritələrində qorunub. Qızılvəng məbədi isə kəndin çoxəsrlik tarixini xatırladan mühüm abidələrdən biri kimi təqdim edilir.
1988-ci il hadisələri zamanı bölgədə yaşayan azərbaycanlıların deportasiyası ilə Qızılvəngin Azərbaycanlı kəndi kimi tarixi mərhələsi də sona çatıb. Mənbələr kənddə 1988-ci ilə qədər azərbaycanlıların yaşadığını qeyd edir.
Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt Nümayəndəliyi
Ramiz İsmayılov
